Γιώργος Κρεασίδης
Εβδομήντα-πέντε χρόνια μετά τη λήξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, η αντιπαράθεση για τα αίτια του ξεσπάσματός του κλιμακώνεται, ειδικά με την προσπάθεια του ιστορικού αναθεωρητισμού που στήνει θεωρίες «δύο άκρων». Στον αντίποδα αυτής της προσπάθειας, το ειδικό έβδομο τεύχος του περιοδικού Κρίση.
Αφιερωμένο στα 75 χρόνια από τη λήξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου είναι το ενδιαφέρον 7ο ειδικό τεύχος του περιοδικού Κρίση, το οποίο επιμελήθηκε ο Νίκος Παπαδάτος, επισκέπτης καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Λομονόσοφ της Μόσχας και ευρύτερα γνωστός σαν συγγραφέας της μελέτης Άκρως Απόρρητο: οι σχέσεις ΕΣΣΔ-ΚΚΕ (1944-1952) (εκδ. ΚΨΜ). Το ερώτημα που διαπερνά το αφιέρωμα είναι πώς φτάσαμε στην έκρηξη του Β΄ Παγκόσμιου Πόλεμου και ειδικότερα πώς προσεγγίζονται οι ευθύνες μέσα στο ιδεολογικό κλίμα που διαμορφώνει ο ιστορικός αναθεωρητισμός και η λεγόμενη θεωρία των δυο άκρων.
Στα άρθρα αναδεικνύεται η πολιτική κατευνασμού της Γερμανίας, που ακολούθησαν οι δυτικές ιμπεριαλιστικές χώρες, με στόχο να στρέψουν τους ναζί κατά των σοβιετικών
Τα τρία από τα πέντε άρθρα αφορούν βασικά τις διεθνείς εξελίξεις σε διπλωματικό επίπεδο τη δεκαετία του 1930 και πώς οδηγήθηκε η ΕΣΣΔ στο Σύμφωνο Μη Επίθεσης με τη ναζιστική Γερμανία, γνωστό σαν Μολότοφ-Ρίμπεντροπ, τον Αύγουστο του 1939, λίγες μέρες πριν τη γερμανική εισβολή στην Πολωνία (01/09/1939) που ήταν η αρχή του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου. Ιδιαίτερα απασχολεί ο ισχυρισμός δυτικών –κι όχι μόνο– ιστορικών ότι το Σύμφωνο αυτό ήταν η ουσιαστική αιτία του πολέμου, θέση που αμφισβητεί τον ιστορικό ρόλο της ΕΣΣΔ στη συντριβή του ναζισμού.
Στο πρώτο εκτενές άρθρο του ιστορικού Βαλεντίν Φάλιν, που υπήρξε διπλωμάτης της ΕΣΣΔ και υπεύθυνος του διεθνούς τμήματος του ΚΚΣΕ επί Γκορμπατσόφ (1988-91), μέσα από αναφορές σε πλήθος στοιχείων γίνεται αντιληπτό ότι για τις δυτικές ιμπεριαλιστικές δυνάμεις ο αντίπαλος ήταν η ΕΣΣΔ, ακόμα και όταν η ναζιστική Γερμανία αρχίζει να υλοποιεί τα πολεμικά της σχέδια. Η επιθετικότητα της χιτλερικής Γερμανίας και των συμμάχων της αντιμετωπίστηκε εργαλειακά από ΗΠΑ-Βρετανία-Γαλλία,ενάντια στην ΕΣΣΔ. Έτσι γεννήθηκε η λεγόμενη πολιτική του κατευνασμού της Γερμανίας, δηλαδή η αποδοχή των κατακτητικών της στόχων στην ανατολική Ευρώπη, προκειμένου δήθεν να σωθεί ο υπόλοιπος κόσμος. Αυτή οδήγησε στην επαίσχυντη συμφωνία του Μονάχου το 1938 και το διαμελισμό της Τσεχοσλοβακίας. Η επίθεση στην Πολωνία και κατόπιν στην ΕΣΣΔ ήταν ζήτημα χρόνου, οπότε η ΕΣΣΔ αναγκάστηκε να κερδίσει χρόνο με το Σύμφωνο Μολότοφ-Ρίμπεντροπ.
Στο άρθρο «“Το κοντσέρτο των μεγάλων δυνάμεων” την παραμονή των κρίσιμων γεγονότων», η ιστορικός Ναταλία Ναροτσνίτσκαγια, παλιότερα σοβιετική διπλωμάτης και παράγοντας της εθνικιστικής αντιπολίτευσης στον Γιέλτσιν, υπογραμμίζει πως οι διαπραγματεύσεις των δυτικών με την ΕΣΣΔ, στην πραγματικότητα ήταν μέσο πίεσης στη Γερμανία να δεχτεί ένα συμβιβασμό για την Πολωνία, τύπου Συμφωνίας του Μονάχου, και δεν στόχευαν σε μια αντιφασιστική συμμαχία. Επίσης, τονίζει τον ρόλο της Πολωνίας που σταθερά στόχευε σε μια συμμαχία με τη ναζιστική Γερμανία εναντίον της ΕΣΣΔ, λόγω μιας πάγιας αντιρωσικής στάσης, για να βρεθεί στο τέλος θύμα των επιλογών της.
Ο Νίκος Παπαδάτος στο άρθρο του «Η σοβιετική πρόταση ειρήνης και η Δύση: 1938-1939» παρουσιάζει τον διπλωματικό αγώνα της ΕΣΣΔ, μετά τη συνθήκη του Μονάχου και πριν τη γερμανική εισβολή στην Πολωνία, για μια αντιναζιστική συμμαχία. Η δυτική κωλυσιεργία και ο αντικομμουνισμός των καθεστώτων της ανατολικής Ευρώπης έκαναν ανεδαφική την πρόταση ειρήνης.
Τα άρθρα έχουν πλήθος από στοιχεία που είναι άγνωστα στο ευρύ κοινό και βοηθούν στην ξεκάθαρη ιστορική ματιά. Παράλληλα απηχούν ή προσεγγίζουν την κυρίαρχη άποψη σήμερα στη Ρωσία, καθώς η ΕΣΣΔ προσεγγίζεται απλά σαν φάση της ρωσικής ιστορίας, ενώ η περίοδος προσεγγίζεται με όρους ανταγωνισμού κρατών και διπλωματικών ελιγμών. Η αντιφασιστική διάσταση του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου υποτιμάται σαφώς σαν δευτερεύουσα πλευρά σε μια ρωσική πατριωτική αφήγηση. Έτσι δικαιολογείται το μυστικό πρωτόκολλο του Συμφώνου Μολότοφ-Ρίμπεντροπ και η πρόβλεψη για ζώνες επιρροής.
Το άρθρο του Ντμίτρι Ρουμπλιώφ «Οι θέσεις των Ρώσων αναρχικών φυγάδων για τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο» αναφέρεται σε μια σχετικά άγνωστη πτυχή, την αντιπαράθεση στους αναρχικούς εμιγκρέδες πριν και κατά τη διάρκεια του πολέμου, ανάμεσα στη γραμμή των ίσων αποστάσεων και στη θέση ότι η ήττα ναζισμού είναι όρος ζωής για την εργατική τάξη και καθήκον ακόμα για τους αντισοβιετικούς αναρχικούς.
Οι Γιώργος Μιχαηλίδης και Δόμνα Κόφφα στο άρθρο τους «Η επιχείρηση αντιδραστικής αναθεώρησης της ιστορίας του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου στα Βαλκάνια: οι περιπτώσεις Σερβίας και Κροατίας» συνδέουν την όλη διαδικασία με τη νομιμοποίηση της μετασοσιαλιστικής αστικής τάξης μέσω του εθνικισμού αλλά και με τη διεθνή τάση αναθεώρησης της ιστορίας και απονομιμοποίησης του κομμουνισμού. Πρόκειται για μια πολύπλευρη διαδικασία στις δυο χώρες, ήδη από τα τελευταία χρόνια της Γιουγκοσλαβίας.
Το αφιέρωμα συμπληρώνουν ένα ενδιαφέρον επίμετρο με το χρονικό του 1939 και αρχειακά ντοκουμέντα. Το τεύχος είναι αφιερωμένο στον Μανώλη Γλέζο που έφυγε πρόσφατα από τη ζωή, του πρώτου παρτιζάνου της Ευρώπης, όπως θυμίζει ο επιμελητής.
