Μιχάλης Παπαμακάριος
Η συνεχιζόμενη προσφυγική κρίση δεν επιδρά μόνο στο δημόσιο διάλογο και την πολιτική αντιπαράθεση, επιδρά και στην ίδια τη καλλιτεχνική δημιουργία και τους φορείς της, αγγίζοντας και ευαισθητοποιώντας πολλαπλές μορφές τέχνης. Σε αυτά τα πλαίσια έγινε στην Αθήνα η έκθεση «You refuse to understand / you don’t say anything / watching me die».
Η έκθεση παρουσιάζει τρία έργα ριζικά διαφορετικά μεταξύ τους που τοποθετούν τον άξονα της συζήτησης στα διαφορετικά βλέμματα γύρω από την προσφυγική/μεταναστευτική κρίση, αναδεικνύοντας ταυτόχρονα το ζήτημα του αυτοπροσδιορισμού που είναι συνυφασμένος με τον προσδιορισμό –ίσως και τον έλεγχο- του Άλλου. Μια διαδικασία εγγεγραμμένη στη φωτογραφική πρακτική, λόγω του εγγενώς αντικειμενοποιητικού χαρακτήρα του μέσου. Είναι δε μια πολύ σημαντική έκθεση λόγω της συμμετοχής διεθνώς αναγνωρισμένων καλλιτεχνών όπως είναι οι Broomberg, Chanarin και Richard Mosse.
Η έκθεση διεξάγεται σε μια περίοδο όπου το προσφυγικό-μεταναστευτικό έχει περάσει από την αρχική του φάση, με την εμφάνιση του μαζικού και ελπιδοφόρου ρεύματος αλληλεγγύης που έδρασε σε όλη την χώρα, σε μια φάση «κανονικότητας» που δημιουργεί κινδύνους αποδοχής της άσχημης κατάστασης των προσφύγων, πέρα από τις ξενοφοβικές παρεμβάσεις της ακροδεξιάς. Σε αυτή τη φάση η έκθεση προτείνει ένα διαφορετικό βλέμμα ενός ζητήματος ακόμα ανοιχτού, που έχει ως καθημερινό αποτέλεσμα το θάνατο ή την ομηρεία χιλιάδων ανθρώπων. Και η Αθήνα, βρισκόμενη με ποικίλους και αντιφατικούς τρόπους στο επίκεντρο όλων των πτυχών αυτής της υπόθεσης, είναι ο πλέον κατάλληλος τόπος για να ξετυλιχθεί εκ νέου το νήμα αυτής της συζήτησης. Το ότι επιλέχθηκε το Ρομάντσο, ένας χώρος σε συγκεκριμένη περιοχή της Αθήνας, δεν οφείλεται μόνο σε πρακτικούς λόγους αλλά εκφράζει τη λειτουργία της έκθεσης δίπλα στο κόσμο στον οποίο αναφέρεται.
Το πρώτο έργο που αντικρίζει ο επισκέπτης στο υπόγειο του Ρομάντσου είναι το The Bureaucracy of Angels των Broomberg και Chanarin. Οι δύο δημιουργοί παίρνοντας ως αφορμή τη διαδικασία καταστροφής 100 λέμβων και πλοιαρίων στις οποίες επέβαιναν μετανάστες από την Βόρεια Αφρική κατευθυνόμενοι προς τη Σικελία, προχωρούν σε ένα υβριδικό έργο που συνυφαίνει τη μυθοπλασία με το ντοκιμαντέρ και αναδεικνύει τον πόνο που συνοδεύει το μεταναστευτικό φαινόμενο από και προς την Ευρώπη τα τελευταία 150 χρόνια. Η αφήγηση ξεδιπλώνεται μέσα από το λυρικό «τραγούδι» του εκσκαφέα που χρησιμοποιήθηκε για να καταστρέψει τις βάρκες. Η σικελική μπαλάντα «Terra can nu senti» (από όπου και ο τίτλος της έκθεσης) μιλάει για το πόνο και το φόβο που βιώνουν πρόσφυγες και μετανάστες από και προς την Ευρώπη τα τελευταία 150 χρόνια, υπενθυμίζοντάς μας ότι η προσφυγιά είναι είναι κομμάτι της ίδιας μας της ιστορίας και αποτελεί κριτήριο αντιμετώπισής της η στάση απέναντι στους σημερινούς πρόσφυγες.
Το Uprooted, της Δάφνη Τόλη είναι το δεύτερο έργο που θα δει ο επισκέπτης αναβαίνοντας στο πρώτο όροφο του χώρου. Το έργο παρουσιάζει τον τρόπο που οι ίδιοι οι πρόσφυγες και μετανάστες καταγράφουν την περιπέτειά τους μέσα από τα κινητά τους τηλέφωνα. Η Τόλη κατάφερε να συγκεντρώσει βίντεο-ντοκουμέντα που της εμπιστεύτηκαν πρόσφυγες από τις συγκλονιστικές μετακινήσεις τους, μέσα από βάρκες, τρένα, αυτοκίνητα, κρυμμένοι στα πιο απίθανα σημεία, ατελείωτες πορείες στο κρύο και τη ζέστη. Δημιουργεί ένα έργο που αίρει τη διάσταση ανάμεσα στον εαυτό-παρατηρητή και στον άλλο-παρατηρούμενο, μετασχηματίζοντας μια καθημερινή πια χρήση της τεχνολογίας σε μέσο απεικόνισης μιας ανθρώπινης τραγωδίας, βάζει το θεατή για λίγα λεπτά, έστω και εικονικά, στη θέση του πρόσφυγα.
Το φινάλε της έκθεσης περιέχει το Grid (Moria) του Richard Mosse. Γυρισμένο με στρατιωτικές θερμικές κάμερες στο στρατόπεδο συγκέντρωσης προσφύγων στη Μόρια, σε διάφορες χρονικές στιγμές, κάνει μια ευθεία νύξη στο πώς οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις βλέπουν τους πρόσφυγες, με έναν τρόπο δηλαδή ο οποίος τους αποπροσωποποιεί σε φιγούρες-φαντάσματα, χωρίς διακριτά χαρακτηριστικά.
Η διεξαγωγή της έκθεσης έγινε δυνατή μέσα από τη συνεργασία τριών φορέων της φωτογραφίας και των οπτικών τεχνών, του Athens Photo Festival, του MedPhoto Festival και της Thessaloniki PhotoBiennale 2018 και βέβαια λόγω της συμβολής των Πάσκουα Βοργιά, Απόστολου Ζερδεβά και Δημήτρη Κεχρή που είναι υπεύθυνοι για την επιμέλεια της όλης διοργάνωσης.
Η έκθεση για το προσφυγικό φιλοξενείται στον πολυχώρο Ρομάντσο και θα δέχεται το κοινό μέχρι τις 18 Οκτώβριου. Ώρες λειτουργίας: 15.00-21.00 καθημερινά.
