ΝΙΚΟΣ ΣΤΡΑΒΕΛΑΚΗΣ
Ακτινογραφώντας το Bitcoin με τις μαρξιστικές αναλυτικές κατηγορίες
Μια κριτική στο δημοσίευμα του Πριν (17/12/2017), To Bitcoin και ο ρόλος των κρυπτονομισμάτων από τη σκοπιά της κατανόησης των φαινομένων
Η αφορμή για αυτό το άρθρο είναι διπλή. Από τη μια έχει ενδιαφέρον να αναλυθούν από μαρξιστική σκοπιά περιουσιακά στοιχεία όπως το bitcoin, η αποτίμηση χρηματοπιστωτικών τίτλων γενικότερα, αλλά και το χρήμα αυτό καθαυτό. Από την άλλη, παρά τα περιορισμένα αποτελέσματα που έχουν τα τρισεκατομμύρια που έχουν ρίξει κεντρικές τράπεζες και κυβερνήσεις στην αποκατάσταση της καπιταλιστικής συσσώρευσης, συντηρείται ακόμη μια μυθολογία γύρω από τη δυνατότητα ανάταξης του συστήματος με νομισματικά μέσα. Η δυνατότητα αυτή περιλαμβάνει μάλιστα και απόψεις που συστήνονται ως αριστερές. Κάποιοι θεωρούν ότι ένας νέος καπιταλισμός θα γεννηθεί μέσα από την απελευθέρωση της προσφοράς χρήματος από το εκδοτικό προνόμιο του κράτους και των Κεντρικών Τραπεζών, άλλοι πιστεύουν ότι αυτό σε συνδυασμό με τη τεχνολογία μπορεί να αποτελέσει ένα μέσο εκδημοκρατισμού του χρηματοπιστωτικού συστήματος.
Μια άποψη που ερμηνεύει το bitcoin ως μέσο αποκατάστασης της καπιταλιστικής συσσώρευσης φιλοξενήθηκε στις στήλες του Πριν την περασμένη Κυριακή. Αναφέρθηκε πως το bitcoin «είναι η νέα κότα που γεννά χρυσά αυγά» , ότι «…αποτελεί μια καθαρή ανταλλακτική αξία χωρίς αντίκρισμα σε αξίες χρήσης..» για να καταλήξει ότι λόγω της τεχνολογικής καινοτομίας που το υποστηρίζει: «Το Bitcoin, όπως και κάθε άλλη καινοτομία, χρειάζονται αναγκαία την νοηματοδότησή τους από ένα συνολικό ρεύμα επαναστατικής αμφισβήτησης και ανατροπής του ολοκληρωτικού καπιταλισμού, έτσι ώστε να μπορέσουν να είναι ωφέλιμα για την πλατιά πληττόμενη πλειοψηφία…»
Είναι απόψεις που βρίσκονται στον αντίποδα της εργασιακής θεωρίας της αξίας και της θεωρίας του χρήματος στον Μαρξ, όπως θα δείξω στη συνέχεια. Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή.
Η εργασιακή Θεωρία της Αξίας – Γιατί το Bitcoin δεν αποτελεί ανταλλακτική αξία
Είναι γνωστό ότι στον Μαρξ ο «κοινωνικά αναγκαίος χρόνος εργασίας» προσδιορίζει την ανταλλακτική αξία των εμπορευμάτων, που με τη σειρά της είναι ο βασικός προσδιοριστικός παράγοντας των τιμών. Σε αυτό το αναλυτικό σχήμα είναι αδύνατον το bitcoin, ανεξάρτητα αν το ορίζουμε ως χρήμα, ως χρηματοπιστωτικό τίτλο, ή απλά ως αξιόγραφο να «αποτελεί [έμφαση δική μου – ΝΣ] ανταλλακτική αξία» και να γεννά «χρυσά αυγά». Ο λόγος είναι ότι δεν είναι αποτέλεσμα παραγωγικής εργασίας ώστε να ενσωματώνει αξία. Η όποια προσπάθεια αντιστοίχισης της προσφοράς του με την κατανάλωση ρεύματος και υπολογιστικής ισχύος που αντιστοιχίζεται στις συναλλαγές είναι ένα εντελώς αυθαίρετο κριτήριο, που το μόνο που εξυπηρετεί είναι ο όποιος έλεγχος της ισοτιμίας του μέσα από τον έλεγχο της προσφερόμενης «ποσότητας». Η άνοδος του bitcoin λοιπόν οφείλεται σε μεταβίβαση αξίας είτε ανάμεσα στο «κύκλωμα του εισοδήματος» (πουλώ εμπορεύματα – εισπράττω χρήματα – αγοράζω εμπορεύματα) και το κύκλωμα του κεφαλαίου (Χρηματικό Κεφάλαιο – Εμπορεύματα και Μέσα Παραγωγής – Αρχικό Κεφάλαιο + Κέρδος) ή/και εντός του «κυκλώματος του κεφαλαίου». Με άλλα λόγια κάποιοι κέρδισαν πουλώντας bitcoin και κάποιοι άλλοι δαπάνησαν κάποια από τα κέρδη τους αγοράζοντας bitcoin.
Ο Μαρξ έλεγε ότι υπάρχει βιομηχανικό κέρδος ακόμα και όταν δεν υπάρχουν μεταβιβάσεις αξίας και τα εμπορεύματα ανταλλάσσονται στις αξίες τους. Το έλεγε αυτό για να τονίσει ότι το βιομηχανικό κέρδος, το κέρδος στη σφαίρα της παραγωγής, δεν προϋποθέτει ούτε άνιση ανταλλαγή ούτε μεταβιβάσεις αξίας, ή όπως το ονόμαζε εναλλακτικά «κέρδος από την αποξένωση» (profit on alienation). Αν επιπλέον ισχύει, όπως δείχνει σειρά εμπειρικών μελετών, ότι οι αποδώσεις του παραγωγικού τομέα καθορίζουν εν τέλει τις αποδόσεις του χρηματικού κεφαλαίου εξηγείται γιατί δεν μπορεί η χρηματοπιστωτική επέκταση να ανατάξει την καπιταλιστική συσσώρευση. Γι’ αυτό και τα τρισεκατομμύρια που έχουν πέσει σε τράπεζες και επιχειρήσεις έχουν τόσο περιορισμένα αποτελέσματα στην οικονομική μεγέθυνση. Η απογοήτευση των ορθόδοξων οικονομολόγων είναι τόσο μεγάλη που δεν είναι λίγοι πλέον εκείνοι που θεωρούν ότι η παγκόσμια οικονομία βρίσκεται κοντά σε ένα επεισόδιο ανάλογο με εκείνο του 2008.
Με αυτή τη λογική δεν μπορούν να ισχύουν συμπεράσματα που εντάσσουν το bitcoin στο πλαίσιο της προσπάθειας των καπιταλιστών «να ανατάξουν το γρηγορότερο τα κέρδη τους», όπως ισχυρίζεται το αφιέρωμα του Πριν στις 17/12. Αντίθετα είναι πολύ σωστή η εκτίμηση του αφιερώματος ότι οι καπιταλιστές θέλουν μέσα από το μηχανισμό του bitcoin «να παρακάμψουν την …πίεση που ασκούνταν για πιο αυστηρούς ελέγχους στις συναλλαγές…» .
Όμως υπάρχει και ένα τελευταίο σημείο της θεωρίας της αξίας και της ανταλλαγής που έχει σημασία στην ανάλυση του χρήματος και του bitcoin. Από το πρώτο μέρος του πρώτου τόμου του Κεφαλαίου ο Μαρξ αναλύει τις μορφές που παίρνει αυτή η ανταλλακτική σχέση. Μας λέει ότι οι δύο πλευρές της εξίσωσης «20 γιάρδες ύφασμα = ένα παλτό» δεν είναι ισοδύναμες. Το παλτό που εκφράζει την αξία του υφάσματος αν διαβάσουμε την εξίσωση από τα αριστερά στα δεξιά παίζει το ρόλο του ατομικού μέτρου της αξίας. Το μέτρο αξίας λοιπόν δεν «αναφέρεται σε αξίες χρήσης» όπως ισχυρίζεται λανθασμένα το αφιέρωμα. Το ίδιο ισχύει και για το χρήμα που είναι το «παγκόσμιο μέτρο αξίας» όπως λέει ο Μαρξ.
Το Χρήμα – Γιατί το Bitcoin δεν είναι Χρήμα
Στον Μαρξ δεν υπάρχει αντιστοίχιση ανάμεσα στη χρησιμότητα (αξία χρήσης) και το χρήμα. Δηλαδή, το χρήμα δεν είναι απλά ανταλλακτικό μέσο που εκφράζει τη σχετική χρησιμότητα, ένα «πέπλο» όπως λένε τα αστικά οικονομικά. Αυτός είναι ένας από τους λόγους που το bitcoin δεν είναι χρήμα.
Η γενικευμένη εμπορευματική παραγωγή που χαρακτηρίζει τον καπιταλισμό συνεπάγεται τον ετεροχρονισμό ανάμεσα στην παραγωγή και την πώληση κάτι που εισάγει την πίστη και την πίστωση ως συστατικό στοιχείο του Χρήματος. Είναι η λειτουργία του χρήματος ως «μέσο πληρωμών» στην ορολογία του Μαρξ. Για να λειτουργεί όμως το χρήμα ως μέσο πληρωμών πρέπει να λειτουργεί και ως αποθήκη αξίας, να μπορεί να διακρατηθεί. Διαφορετικά ο ετεροχρονισμός ανάμεσα στην παραγωγή και την πώληση θα ήταν αδύνατος. Γι’ αυτό και αρκετοί μαρξιστές οικονομολόγοι ισχυρίζονται ότι είτε είναι θεσμοθετημένος ο κανόνας του χρυσού, είτε τον επιβάλλει η αγορά μέσα από την ισοτιμία με το νόμισμα, ο χρυσός δίνει στο παραστατικό χρήμα τη δυνατότητα να λειτουργήσει ως «αποθήκη αξίας». Η άνοδος της τιμής του χρυσού σε κάθε καπιταλιστική κρίση τα τελευταία διακόσια χρόνια μοιάζει να τους δικαιώνει.
Δεν είναι λοιπόν το κράτος ή κάποια άλλη αρχή που δίνει στα χαρτονομίσματα τη δυνατότητα να είναι χρήμα αλλά η γενικευμένη αναγνώρισή τους ως «μέσο πληρωμών». Δηλαδή ως μέσο δημιουργίας και αποπληρωμής χρέους. Φυσικά το bitcoin δεν έχει τέτοια ιδιότητα.
Όμως τόσο το bitcoin όσο και άλλα μέσα όπως π.χ. επιταγές και συναλλαγματικές μπορούν να λειτουργήσουν ως μέσα αποπληρωμής χρέους. Τα bitcoin μπορούν να μετατραπούν σε νόμισμα, οι επιταγές και οι συναλλαγματικές να εξαργυρωθούν. Όπως είχε παρατηρήσει ο Μαρξ πριν από έναν αιώνα μπορούν να λειτουργήσουν ως χρήμα, χωρίς να χρειασθεί καν να μετατραπούν σε χαρτονόμισμα στο βαθμό που «εξουδετέρωναν το ένα το άλλο εξισορροπώντας απαιτήσεις και χρέη».
To Bitcoin είναι Πλασματικό Κεφάλαιο
Τις υποσχετικές πληρωμής ενός ή κάποιου ποσού στο μέλλον ο Μαρξ τις ονόμαζε «πλασματικό κεφάλαιο». Δεν είναι κεφάλαιο γιατί δεν είναι συσσωρευμένη αξία αλλά μια υπόσχεση ή μια προσδοκία για απόκτηση αξίας στο μέλλον. Δηλαδή, δεν είναι κεφάλαιο αλλά «πλασματικό κεφάλαιο».
Αυτό είναι και το bitcoin μια υποσχετική ανταλλαγής με χρήμα και η προσδοκία ότι αυτή η τιμή θα αυξηθεί. Εξυπηρετεί την ανάγκη για συναλλαγές χωρίς έλεγχο που επιτρέπουν τη νομιμοποίηση χρημάτων από φοροδιαφυγή και έκνομες δραστηριότητες. Το γεγονός ότι οι συναλλαγές δεν καταγράφονται δίνουν τη δυνατότητα στον καθένα να ισχυριστεί ότι κάποια ποσά περιήλθαν στην κατοχή του μέσα από αγοραπωλησίες bitcoin ή να αποκρύψει καταθέσεις μετατρέποντάς τις σε bitcoin. Όσο οι κεντρικές τράπεζες διαθέτουν ρευστότητα στην αγορά αυτό θα μπορεί να συνεχίζεται. Όταν όμως διαταραχτεί αυτή η ισορροπία λόγω σπασίματος της φούσκας των χρηματιστηρίων, αύξησης των επιτοκίων, ή αθέτησης συμβολαίων παραγώγων τότε ξαφνικά ο μηχανισμός του biτcoin θα καταρρεύσει, όπως οι τίτλοι ενυπόθηκων δανείων μειωμένης εξασφάλισης το 2007.
Από τη σκοπιά αυτή η συσχέτισή του με τεχνολογία που μπορεί να λάβει «νοηματοδότηση … από ένα συνολικό ρεύμα επαναστατικής αμφισβήτησης και ανατροπής», όπως ισχυρίζεται το αφιέρωμα του Πριν είναι εντελώς άτοπη. Η τεχνολογία του bitcoin δεν αφορά την υποστήριξη παραγωγικής δραστηριότητας ή έστω κάποιο πείραμα αυτοδιαχείρισης ώστε να είναι χρήσιμη στην υπέρβαση των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής.
Διαβάστε το σχετικό άρθρο της εφημερίδας Πριν:
