της Μαριάννας Τζιαντζή
Για πολλά χρόνια το έργο του Μπέρτζερ θα μας βοηθά να βλέπουμε τον κόσμο, την τέχνη και την ανθρώπινη κατάσταση κάπως αλλιώς.
Πολλά βιβλία του συνδυάζουν τη μυθοπλασία με το δοκίμο, την αλληγορία με το ρεαλισμό, την εκλαϊκευση με την ποίηση.
Ο βρετανός ιστορικός της τέχνης, πεζογράφος, ποιητής, θεατρικός συγγραφέας, δοκιμιογράφος (και αγρότης) Τζον Μπέρτζερ πέθανε στις 2 Ιανουαρίου του νέου χρόνου στα 90 του χρόνια. Το να πούμε ότι έφυγε πλήρης ημερών είναι κοινοτοπία. Λίγοι διανοούμενοι της εποχής μας έχουν τόσο πλούσιο σε έκταση και σε περιεχόμενο βιογραφικό, καλλιτεχνικό και αγωνιστικό. Κυρίως όμως λίγοι έχουν αφήσει ένα έργο που για πολλά χρόνια θα μας βοηθά να βλέπουμε τον κόσμο, την τέχνη και την ανθρώπινη κατάσταση κάπως αλλιώς.
Δεν έχει νόημα (και χώρο) να παραθέσουμε το βιογραφικό του. Θα περιοριστούμε στην επισήμανση κάποιων στοιχείων που δεν είναι ευρέως γνωστά, π.χ., ότι το πρώτο του μυθιστόρημα με τίτλο «Ένας ζωγράφος του καιρού μας» αποσύρθηκε από την κυκλοφορία στις Ηνωμένες Πολιτείες ένα μήνα μετά την έκδοσή του, το 1958, εξαιτίας των πιέσεων που άσκησε το αντικομμουνιστικό Κογκρέσο για την Πολιτιστική Ελευθερία. Το 1972, όταν τιμήθηκε με το βραβείο Booker για το μυθιστόρημά του «G» αφενός κατήγγειλε την εταιρεία-χορηγό για την εκμετάλλευση εργατών στην Καραϊβική και αφετέρου έδωσε το μισό χρηματικό έπαθλο στους Μαύρους Πάνθηρες της Βρετανίας- μια κίνηση που ανάλογή της λίγοι θα αποτολμούσαν σήμερα.
Όμως τη μεγαλύτερη επίδραση την άσκησε το «Ways of Seeing» τέσσερα ημίωρα ντοκιμαντέρ για τις εικαστικές τέχνες που προβλήθηκαν στο BBC και το βιβλίο που εκδόθηκε σχεδόν ταυτόχρονα με τον ίδιο τίτλο («Η εικόνα και το βλέμμα», εκδ. Οδυσσέας) και που η οπτική του, σε μεγάλο βαθμό, έχει ως αφετηρία το δοκίμιο του Μπένγιαμιν «Το έργο τέχνης στην εποχή της τεχνολογικής του αναπαραγωγιμότητας». Μεταξύ άλλων, εδώ ο Μπέρτζερ μάς προτείνει τρόπους να βλέπουμε και να ερμηνεύουμε. Το βιβλίο αυτό δεν ήταν απλώς μια περαστική μόδα των «σέβεντις»: άφησε βαθύ αποτύπωμα σε όσους το διάβασαν είτε τότε είτε πρόσφατα. Όπως και μια άλλη εμβληματική σειρά ντοκιμαντέρ για την τέχνη, το «Πολιτισμοί» του Κένεθ Κλαρκ, εγκαινίασε τη χρυσή εποχή των ντοκιμαντέρ του BBC (To κείμενο των «Πολιτισμών» έχει εκδοθεί στα ελληνικά με τίτλο «Ιστορία του Δυτικού Πολιτισμού» από τα Νέα Σύνορα). Μάλιστα, το «Ways of Seeing» στάθηκε η αφορμή για την αρχή μιας βαθιάς φιλίας ανάμεσα στον Μπέρτζερ και τη βραβευμένη με Όσκαρ ηθοποιό Τίλντα Σουίντον η οποία μαγεύτηκε όταν το διάβασε στα νεανικά της χρόνια. Η ίδια έχει σκηνοθετήσει ένα τμήμα ενός ντοκιμαντέρ του ΒΒC για τον Μπέρτζερ που προβλήθηκε πέρυσι.
Εντύπωση προκαλεί το πώς ο ελληνικός και διεθνής Τύπος έχει αποσιωπήσει την πρόταση που έκανε ο Μπέρτζερ το 2006, στα χρόνια της εισβολής του Ισραήλ στο Λίβανο, για πολιτιστικό μποϊκοτάζ της κυβέρνησης του Ισραήλ (όχι των ισραηλινών καλλιτεχνών). Το ίδιο κείμενο υπέγραφαν μια σειρά αριστεροί διανοούμενοι και καλλιτέχνες πρώτης γραμμής, που δεν βρίσκονται πια εν ζωή (όπως ο Σαραμάγκου, ο Χάουαρντ Ζιν) αλλά και άλλοι όπως ο Ταρίκ Αλί, ο Τσόμσκι, η Νάομι Κλάιν, ο Μπράιαν Ίνο, ο Ρότζερ Γουότερς.
Πολλά από τα βιβλία του Μπέρτζερ δεν ταξινομούνται εύκολα σε ένα λογοτεχνικό είδος καθώς συνδυάζουν τη μυθοπλασία με το δοκίμο, την αλληγορία με το ρεαλισμό, την εκλαϊκευση με την ποίηση. Δεν είναι όλα ευκολοδιάβαστα, όμως ακόμα και με την πρώτη επαφή ο αναγνώστης υποψιάζεται ότι κάτι συμβαίνει εδώ, ότι εδώ πάλλεται μια σκέψη δυναμική και πρωτότυπη. Ακόμα κι εκείνοι που βρίσκονται σε άλλο ιδεολογικό μήκος κύματος αναγνωρίζουν ότι ο Μπέρτζερ ανήκε σε μια σημαντική γενιά μαρξιστών διανοουμένων που οι γραμμές της σήμερα διαρκώς αραιώνουν.
