Γιώργος Κρεασίδης
Οι ΗΠΑ ήρθαν στην Ελλάδα για να βοηθήσουν το αστικό κράτος να νικήσει τον ΔΣΕ, με χρήση για πρώτη φορά βομβών ναπάλμ στον Γράμμο. Με το Σχέδιο Μάρσαλ έστησαν την αστική τάξη στα πόδια της και έστησαν τις δικές τους συμμαχίες με το πιο βρόμικο κομμάτι της αντίδρασης. Παρεμβάσεις, εκτελέσεις κομμουνιστών, βάσεις και ένταξη στο ΝΑΤΟ, χούντα, οι ΗΠΑ ήθελαν την Ελλάδα ως προκεχωρημένο φυλάκιο στον ψυχρό πόλεμο. Σήμερα, τη θέλουν βάση εξόρμησης των αμερικανικών συμφερόντων και πολεμικών σχεδίων.
Η μπότα των ΗΠΑ στην Ελλάδα
Η παρουσία των ΗΠΑ στην Ελλάδα ξεκινά με χαρακτηριστικά ιμπεριαλιστικής επέμβασης στο πλευρό της αστικής τάξης στον Εμφύλιο Πόλεμο, αφού η Βρετανία δήλωσε ότι δεν μπορούσε να συνεχίσει αυτό που έκανε στα Δεκεμβριανά του 1944. Αυτό σηματοδότησε η εξαγγελία του Δόγματος Τρούμαν τον Μάρτη του 1947, όταν ο τότε πρόεδρος των ΗΠΑ ανακοίνωσε ότι στα πλαίσια του Ψυχρού Πολέμου θα στηρίξουν το καθεστώς σε Ελλάδα και Τουρκία.
Μαζί με τους άφθονους πόρους του Σχεδίου Μάρσαλ και της αμερικανικής βοήθειας, εγκαταστάθηκαν στην Ελλάδα η AMAG (αργότερα USAID) για τον οικονομικό συντονισμό και η JASMAG, η στρατιωτική αποστολή που ανέλαβε την αναδιοργάνωση του αστικού στρατού προκειμένου αντιμετωπίσει τον ΔΣΕ, υπό τον στρατηγό Βαν Φλιτ. Τον υποδέχτηκε ο τότε υπουργός Εθνικής Άμυνας Παναγιώτης Κανελλόπουλος λέγοντας χαρακτηριστικά «Στρατηγέ, ιδού ο στρατός σας», ενώ έδειχνε το τιμητικό άγημα. Η φράση εξέφραζε το κλίμα στην αστική τάξη μαζί με την εξίσου «ιστορική» αποστροφή «θα φάμε με χρυσά κουτάλια» που έγραψε για το Σχέδιο Μάρσαλ ο εκδότης της Καθημερινής Γεώργιος Βλάχος.
Η μετεμφυλιακή περίοδος ήταν μια από τις πιο σκοτεινές περιόδους για τις δημοκρατικές ελευθερίες
Στη διάρκεια του Εμφυλίου Πολέμου, αλλά και της μετεμφυλιακής περιόδου η πρεσβεία των ΗΠΑ, η JASMAG και η AMAG λειτούργησαν με το πρόσχημα του συντονισμού της αμερικανικής βοήθειας σαν πολιτικά κέντρα αποφασιστικής σημασίας. Εξάλλου τη σφραγίδα των ΗΠΑ είχε και το πολιτικό σύστημα που τα βασικά του χαρακτηριστικά επιβίωσαν και μετά το τέλος του Εμφυλίου Πολέμου. Τυπικά ήταν ένα κοινοβουλευτικό καθεστώς, καθώς υπήρχε η βουλή των εκλογών του 1946 από τις οποίες απείχε το ΕΑΜ, με κυβερνήσεις συνασπισμού υπό τον κεντρώο Θ. Σοφούλη σαν εγγύηση δημοκρατικού χαρακτήρα. Αυτά συνδυάζονταν με το καθεστώς παρανομίας και διώξεων για το ΕΑΜ και το ΚΚΕ, το στρατόπεδο συγκέντρωσης στη Μακρόνησο και τις εξορίες στα ξερονήσια, τις μαζικές εκτελέσεις αριστερών από τα στρατοδικεία. Ήταν μια από τις πιο σκοτεινές περιόδους για τις δημοκρατικές ελευθερίες που δεν έμεινε μόνο στην καταστολή της Αριστεράς.
Εκστρατεία στην Κορέα, εκτελέσεις και Κόκκινη Προβιά
Οι πόροι του Σχεδίου Μάρσαλ και της αμερικάνικης βοήθειας δόθηκαν γενναιόδωρα για την ανασυγκρότηση της αστικής τάξης. Η Ελλάδα ξόδευε τεράστια ποσά για εξοπλισμούς ώστε να συνδράμει στις ιμπεριαλιστικές επεμβάσεις, ενώ το 1953 υπογράφτηκε η πρώτη συμφωνία για τις αμερικάνικες βάσεις στην Ελλάδα. Οι κυβερνήσεις του Κέντρου προχώρησαν στη συμμετοχή στον Πόλεμο της Κορέας το 1950 στο πλευρό των ΗΠΑ, με μια δύναμη που έφτασε 2.163 άνδρες και κόστισε 186 νεκρούς και 566 τραυματίες. Δύο ΕΠΟΝίτες, οι Σταύρος Κασσάνδρας και Νίκος Πιτσίκας εκτελέστηκαν, γιατί δεν δέχτηκαν να πολεμήσουν. Παράλληλα αιτήθηκαν την ένταξη στο ΝΑΤΟ, που τελικά έγινε παράλληλα με την Τουρκία το 1952 με τη δεξιά κυβέρνηση.
Το 1953 συγκροτήθηκε η ΚΥΠ, η σημερινή ΕΥΠ, η οποία μισθοδοτούνταν από τη CIA, γεγονός που εξασφάλισε την απόλυτη πρόσδεση του κρατικού χαφιέδικου μηχανισμού στα αμερικάνικα σχέδια. Αντίστοιχα στο πλαίσιο της αμερικάνικης επιχείρησης Stay Behind, που εν κρυπτώ στρατολογούσε παραστρατιωτικούς και οργάνωνε αποθήκες οπλισμού στη δυτική Ευρώπη, στήθηκε το 1955 το ελληνικό τμήμα, η Κόκκινη Προβιά.
Σε πολιτικό επίπεδο η πρεσβεία των ΗΠΑ ανέλαβε κεντρικό ρόλο και εξελίχτηκε σε πυλώνα του μετεμφυλιακού καθεστώτος μαζί με το παλάτι, τον στρατό, το πολιτικό σύστημα και το μεγάλο κεφάλαιο, ειδικά τον εφοπλισμό. Ο πρεσβευτής Τζον Πιουριφόι ήρθε το 1950 για να επιβάλλει τους νέους σχεδιασμούς των ΗΠΑ στο κλίμα του Ψυχρού Πολέμου, προκρίνοντας όχι πλέον κόμματα του Κέντρου, αλλά μια σκληρή Δεξιά, εθνικιστική, μιλιταριστική και αντικομμουνιστική. Η εκτέλεση του στελέχους του ΚΚΕ Νίκου Μπελογιάννη το 1952 με στημένες κατηγορίες για «κατασκοπεία» οδήγησε σε χρεοκοπία τις δειλές και ασυνεπείς απόπειρες μερίδας του Κέντρου υπό τον πρωθυπουργό Νίκου Πλαστήρα για αναίρεση του εμφυλιοπολεμικού κλίματος. Έτσι το 1952 ψηφίζεται ένα Σύνταγμα κομμένο και ραμμένο στα μέτρα μιας βασιλευόμενης δημοκρατίας με το στίγμα του Εμφυλίου Πολέμου.
Οι πιέσεις του Πιουριφόι για ένα εκλογικό σύστημα πριμοδότησης της Δεξιάς του «στρατάρχη» του εμφυλίου Αλέξανδρου Παπάγου, ήταν καθοριστική για τις εξελίξεις που οδήγησαν σε μια δεκαετία δεξιών κυβερνήσεων (1952-1963) με βασικά χαρακτηριστικά την ασυδοσία του κεφαλαίου, τη «διέξοδο» της μετανάστευσης, τον κρατικό αντικομμουνισμό και τον ριζικό περιορισμό των δημοκρατικών ελευθεριών. Η εκτέλεση του Νίκου Πλουμπίδη, μέλους του ΠΓ του ΚΚΕ, το 1954 στην αρχή αυτής της φάσης έδειξε πολλά.
με τον χουντικό Στυλιανό Παττακό
ESSO Papas, πραξικόπημα και χούντα
Το είδος της οικονομικής ανάπτυξης που προέκριναν οι ΗΠΑ με την εισβολή των εισαγόμενων προϊόντων και τις χαριστικές συμβάσεις σε αμερικάνικες εταιρίες, παράλληλα με την ολόπλευρη στήριξη που γνώρισαν οι εφοπλιστές και τα μεγάλα τζάκια, το σηματοδότησε το 1962 η επένδυση των διυλιστηρίων της ESSO Papas στη Θεσσαλονίκη που σήμερα έχουν μετεξελιχτεί σε Helleniq Energy. Ήταν κοινοπραξία της Standar Oil, της σημερινής ExxonMobil και του ελληνοαμερικανού επιχειρηματία και πράκτορα της CIA Τομ Πάπας, ο οποίος έπαιξε πρωταγωνιστικό ρόλο και χρηματοδότησε το βασιλικό πραξικόπημα στα Ιουλιανά του 1965, ενώ ήταν βασικό στήριγμα της χούντας του 1967.
Η επιλογή του πραξικοπήματος σαν απάντηση στην ανάπτυξη του λαϊκού κινήματος, σε συνθήκες αντιαποικιακών και αντιιμπεριαλιστικών αγώνων σε διεθνές επίπεδο, αλλά και για την επιβολή νατοϊκής λύσης στο Κυπριακό, είχε την σφραγίδα των ΗΠΑ. Οι συνταγματάρχες που προχώρησαν στο πραξικόπημα της 21ης Απριλίου 1967, προλαβαίνοντας τη «μεγάλη χούντα» των στρατηγών του βασιλιά Κωνσταντίνου Γλίξμπουργκ, είχαν στενές με τις ΗΠΑ και τους μηχανισμούς της CIA και του ΝΑΤΟ.
Οι ΗΠΑ στήριξαν τη χούντα, ενώ το 1971 πραγματοποιήθηκε επίσημη επίσκεψη του αντιπροέδρου των ΗΠΑ Σπύρου Άγκνιου, κίνηση που είχε χαρακτήρα στήριξης της δικτατορίας, η οποία αντιμετώπιζε τη λαϊκή αντίσταση αλλά και τις αποστάσεις που κρατούσαν οι ευρωπαϊκές χώρες.
Εκείνη την περίοδο το δυτικοευρωπαϊκό ιμπεριαλιστικό κέντρο που σήμερα εκφράζει η ΕΕ, μορφοποιείται και αυτονομείται σχετικά από τις ΗΠΑ. Ο αμερικάνικος ιμπεριαλισμός περνούσε στην αρχή της δεκαετίας του 1970 την πιο σοβαρή μεταπολεμική του κρίση. Αυτή την κάμψη των ΗΠΑ σηματοδότησαν το 1975 η ήττα στον πόλεμο το Βιετνάμ και η υπογραφή της Τελικής Πράξης του Ελσίνκι, η οποία απηχούσε τις θέσεις της ΕΣΣΔ για την ειρηνική διεθνή συνύπαρξη. Σε αυτές τις συνθήκες οι χώρες της ΕΟΚ, της σημερινής ΕΕ, επιχειρώντας μια βαθύτερη διείσδυση στην Ελλάδα και τον ευρωπαϊκό Νότο, προκρίνουν μια πολιτική αλλαγή στις δικτατορίες σε Ελλάδα, Ισπανία και Πορτογαλία, με χαρακτηριστικά ενός ανεπτυγμένου κοινοβουλευτισμού σαν ανάχωμα στις ριζοσπαστικές κοινωνικές τάσεις, στοιχείο σταθερότητας και κοινωνικής συναίνεσης για τις άρχουσες τάξεις, αλλά και χαλάρωσης του ασφυκτικού εναγκαλισμού από τον αμερικάνικο παράγοντα. Σε αυτό ανταποκρίθηκαν τμήματα της αστικής τάξης που είχαν δεσμούς με το δυτικοευρωπαϊκό κεφάλαιο, κυρίως το γερμανικό και γαλλικό.
Το Πολυτεχνείο, ο αντιαμερικανισμός και το ευρωπαϊκό κέντρο
Μπροστά στην κατάρρευση της χούντας μετά την εξέγερση του Πολυτεχνείου το 1973, με τα έντονα αντιιμπεριαλιστικό και αντιαμερικάνικα χαρακτηριστικά και την τουρκική εισβολή στην Κύπρο που ακολούθησε το πραξικόπημα της χούντας στο νησί, αστικοί κύκλοι, με ευρωπαϊκή στήριξη, προέκριναν τη μεταπολίτευση με τα χαρακτηριστικά που της έδωσε η επιστροφή του Κωνσταντίνου Καραμανλή από το Παρίσι με το αεροπλάνο του Γάλλου προέδρου Ζισκάρ Ντ Εστέν.
Η νέα προσωρινή κυβέρνηση Καραμανλή κάτω από την πίεση του αντιαμερικανικού κλίματος που απέδιδε κεντρική ευθύνη στις ΗΠΑ για τη δικτατορία, αλλά και την τραγωδία της Κύπρου με ένα νατοϊκό στρατό να κατέχει το 40% του νησιού, ανακοίνωσε την αποχώρηση από το στρατιωτικό σκέλος του ΝΑΤΟ τον Αύγουστο του 1974.
Στις πρώτες δεκαετίες της μεταπολίτευσης η επιρροή των ΗΠΑ υποχώρησε μπροστά στον έντονο αντιαμερικανισμό στην κοινωνία, που είχε αγωνιστικά χαρακτηριστικά αντιιμπεριαλιστικής αλληλεγγύης και αντιπολεμικής πάλης. Οι πορείες του Πολυτεχνείου και οι διαδηλώσεις κατά τις επισκέψεις των Αμερικανών προέδρων (Μπους το 1991, Κλίντον το 1999, Ομπάμα το 2017) ήταν πάντα ορόσημα. Επίδραση είχε και η σταδιακή διείσδυση της ΕΕ που έφτασε στο αποκορύφωμα με τα ευρωπαϊκά προγράμματα τύπου ΕΣΠΑ και την είσοδο της χώρας στη ζώνη του ευρώ. Παράλληλα η αστική τάξη ανέπτυσσε οικονομικές και άλλες σχέσεις και έξω από τη ζώνη των στενών συμμάχων των ΗΠΑ, στον αραβικό κόσμο, αλλά και τις χώρες του υπαρκτού σοσιαλισμού. Τα δεδομένα διαφοροποιήθηκαν μετά την κατάρρευση της ΕΣΣΔ το 1991 και την υποχώρηση του αραβικού εθνικισμού και αντιιμπεριαλισμού.
Ιδιαίτερα κρίσιμη ήταν η φάση των μνημονίων όταν η αστική τάξη κλονίστηκε από τη χρεοκοπία και βρήκε ζωτικής σημασίας στήριξη στην ΕΕ με κομβική στιγμή την πραξικοπηματική αναίρεση της λαϊκής βούλησης στο δημοψήφισμα του 2015.
Φυσικά η αστική τάξη στην Ελλάδα δεν στράφηκε μονοδιάστατα προς την ΕΕ και πάντα προσπαθούσε να αντιστρέψει τον αντιαμερικανισμό. Η κυβέρνηση Ράλλη το 1980 επανέφερε τη χώρα στο στρατιωτικό σκέλος του ΝΑΤΟ, ενώ όλες οι κυβερνήσεις της μεταπολίτευσης παρέτειναν την παραμονή των αμερικανικών βάσεων. Η Ελλάδα στήριξε και στρατιωτικά τους πολέμους των ΗΠΑ στο Ιράκ, τη Γιουγκοσλαβία, το Αφγανιστάν κ.ά. Επίσης με διάφορα προσχήματα προτάθηκε από το πολιτικό σύστημα η υποβάθμιση του εορτασμού του Πολυτεχνείου ή μη κατάληξη της πορείας στην πρεσβεία των ΗΠΑ.
Ο άξονας με Ισραήλ και ΗΠΑ
Στο έδαφος της καπιταλιστικής κρίσης και της σταδιακής αποδυνάμωσης της ΕΕ και στο γεωπολιτικό επίπεδο η σχέση της ελληνικής άρχουσας τάξης με τις ΗΠΑ περνάει σταδιακά σε νέα φάση. Η διαμόρφωση του άξονα πολέμου Ελλάδας-Κύπρου-Ισραήλ, σε στενή σχέση με τις ΗΠΑ, από την κυβέρνηση Σαμαρά-Βενιζέλου, αποτέλεσε στρατηγική επιλογή (είχαν προηγηθεί τα ανοίγματα Γιώργου Παπανδρέου) και το σχήμα διευρύνθηκε με την Αίγυπτο από την κυβέρνηση Τσίπρα. Με το βλέμμα στις ΑΟΖ, τα ενεργειακά και εμπορικά δίκτυα και τα άλλα πεδία ανταγωνισμών με την Τουρκία, αυτό το σχήμα οδήγησε στη σημερινή ένοχη πολύπλευρη συνεργασία με το Ισραήλ, παρά τη γενοκτονία που διαπράττει σε βάρος των Παλαιστινίων. Η βαθύτερη πρόσδεση στον ιμπεριαλισμό των ΗΠΑ συνεχίστηκε επί κυβέρνησης Τσίπρα με τον αγωγό TAP που παίζει κρίσιμο ρόλο για τον περιορισμό στην προμήθεια υδρογονανθράκων από τη Ρωσία και τους σχεδιασμούς για την επιχειρηματική και στρατιωτική παρουσία των ΗΠΑ. Αυτά τα σχέδια προχώρησαν και ολοκληρώνονται από τη σημερινή κυβέρνηση Μητσοτάκη, με τον πόλεμο στην Ουκρανία να λειτουργεί σαν επιταχυντής εξελίξεων. Η νέα συμφωνία για τις βάσεις των ΗΠΑ, η ουσιαστική εκχώρηση του λιμανιού της Αλεξανδρούπολης για πολεμικούς σκοπούς σε συνδυασμό με τον σταθμό LNG, ο κεντρικός ρόλος της βάσης της Σούδας για τις επιχειρήσεις των ΗΠΑ και του Ισραήλ στην ευρύτερη Μέση Ανατολή, είναι χαρακτηριστικά στιγμιότυπα, μαζί με τις συμφωνίες με αμερικανικές πολυεθνικές ενέργειας για τις ΑΟΖ.
Ο ρόλος των ΗΠΑ στην Ελλάδα δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται με όρους «εξάρτησης», που υποβαθμίζουν την ταξική και αντιιμπεριαλιστική πάλη σε «εθνικοαπελευθερωτικές» λογικές
Ο τρόπος που η πρέσβης των ΗΠΑ Κίμπερλι Γκιλφόιλ ανακοίνωσε το αμερικάνικο ενδιαφέρον για το λιμάνι της Ελευσίνας, συνδέοντας τον κάθετο άξονα μεταφοράς αμερικανικού φυσικού αερίου από την Αττική στη Θεσσαλονίκη και από σε Βαλκάνια και ανατολική Ευρώπη, αλλά και η δυσφορία της για την παρουσία της κινέζικης COSCO στο λιμάνι του Πειραιά, καθώς οι αλλεπάλληλες συναντήσεις της με παράγοντες του πολιτικού συστήματος, θύμισαν την υπερδραστηριότητα του Πιουριφόι. Ειδικά όταν οι «κύκλοι» της πρεσβείας καλλιεργούν κλίμα ότι η Γκιλφόιλ δίνει «πιστοποιήσεις» τραμπισμού σε όσους καταφέρουν να τη συναντήσουν. Ο αμερικάνικος παράγοντας παρεμβαίνει πιο αποφασιστικά στο πολιτικό σκηνικό, ενώ παράλληλα η πολιτική Τραμπ τροφοδοτεί τις ακροδεξιές αντιλήψεις μέσα στην παραδοσιακή Δεξιά, αλλά όσο και στην αυτοτελή τους έκφραση.
Η παρουσία των ΗΠΑ στην Ελλάδα είναι μακριά από ένα καθεστώς «εξάρτησης» που βάζει καθήκοντα εθνικής χειραφέτησης αντί του κοινωνικού και αντιιμπεριαλιστικού αγώνα, αλλά και συμμαχιών με αστικές δυνάμεις «πατριωτικές και δημοκρατικές». Αυτές οι στρατηγικές επιλογές ήταν ολέθριες για την κομμουνιστική Αριστερά στο παρελθόν και την έκαναν ουρά της αστικής πολιτικής με την επιλογή των «δημοκρατικών δυνάμεων», των «αντιστεκόμενων στις ΗΠΑ» και των «ευρωπαϊστών-εκσυγχρονιστών».
Η σχέση της άρχουσας τάξης με τις ΗΠΑ, όπως και με το ευρωπαϊκό κέντρο, είναι μια συμμαχία σίγουρα ανισότιμη, αλλά στρατηγικής, ζωτικής σημασίας, όπως φάνηκε στη δεκαετία του 1940 όταν είδε τον «χάρο με μάτια» η εξουσία της, αλλά ως ένα βαθμό και στον πολιτικό κλονισμό που έφερε η χρεοκοπία των μνημονίων.
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν στο φύλλο 27-28 Ιουνίου 2026
