Δημήτρης Κουσουρής
Το σετ των φωτογραφιών που εντοπίστηκε πριν λίγες μέρες στο eBay περιλαμβάνει στιγμιότυπα ενός εμβληματικού γεγονότος αυτής της μετάλλαξης του διακρατικού πολέμου σε εμφύλιο για τη νομή της πολιτικής εξουσίας: την εκτέλεση 200 κομμουνιστών κρατουμένων στο σκοπευτήριο της Καισαριανής από τις γερμανικές αρχές Κατοχής την Πρωτομαγιά του 1944.
Η χρήση της φωτογραφίας για προπαγανδιστικούς λόγους κατά τη διάρκεια του τελευταίου Παγκόσμιου Πολέμου και μετά τη λήξη του για την τεκμηρίωση των φασιστικών και ναζιστικών εγκλημάτων, είναι κοινός τόπος. Πέρα από τους επαγγελματίες φωτογράφους, εκατομμύρια στρατιωτών διέθεταν τις δικές τους φωτογραφικές μηχανές. Ειδικά στις γραμμές της Βέρμαχτ, μηχανή διέθετε περίπου ο ένας στους δέκα, ήτοι πάνω από ενάμισι εκατομμύριο στρατιώτες, που απαθανάτισαν εκατομμύρια στιγμιότυπα της καθημερινής ζωής στο μέτωπο και την κατεχόμενη Ευρώπη, σε έναν πόλεμο που, όπως και ο Πρώτος Παγκόσμιος, όσο προχωρούσε, τόσο καταργούσε τη διάκριση ανάμεσα στο μέτωπο και τα μετόπισθεν, τους στρατιώτες και τους αμάχους. Το σετ των φωτογραφιών που εντοπίστηκε πριν λίγες μέρες στο eBay περιλαμβάνει στιγμιότυπα ενός εμβληματικού γεγονότος αυτής της μετάλλαξης του διακρατικού πολέμου σε εμφύλιο για τη νομή της πολιτικής εξουσίας: την εκτέλεση 200 κομμουνιστών κρατουμένων στο σκοπευτήριο της Καισαριανής από τις Γερμανικές αρχές Κατοχής την Πρωτομαγιά του 1944, σε αντίποινα για την εκτέλεση Γερμανού ανώτατου αξιωματικού και της συνοδείας του στους Μολάους Λακωνίας από αντάρτες του ΕΛΑΣ λίγες μέρες νωρίτερα.
Το γεγονός έγινε σύμβολο της θυσίας των κομμουνιστών από την πρώτη στιγμή, αρχικά στόμα με στόμα από τους κρατούμενους στο Χαϊδάρι και τους κατοίκους της αδούλωτης προσφυγικής συνοικίας, από τον παράνομο Τύπο της Κατοχής, από τη λογοτεχνική αποτύπωση/ανασύνθεση του γεγονότος από τον Θέμο Κορνάρο, τον Σωτήρη Πατατζή και άλλους λογοτέχνες, και στη συνέχεια μέσα από πλήθος αφηγήσεων, μαρτυριών, μελετών, μέχρι την ανακήρυξη του χώρου ως ιστορικού μνημείου τη δεκαετία του 1980 και τη δημιουργία Μουσείου Εθνικής Αντίστασης στον χώρο πριν από δέκα χρόνια. Ασφαλώς, οι πρόσφατες αναμοχλεύσεις αυτού του τόπου μνήμης από τις διάφορες ιδεολογικές χρήσεις του, όπως π.χ. η επίσκεψη του Τσίπρα κατά την πρώτη ορκωμοσία του ως πρωθυπουργού, αλλά και από την κινηματογραφική ανασύνθεση της θυσίας των 200 στην ταινία του Παντελή Βούλγαρη, εξηγούν το άμεσο και πλατύ ενδιαφέρον που προκάλεσε η ανάρτηση των φωτογραφιών στο διαδίκτυο, και την επακόλουθη πολιτική πίεση που ασκήθηκε στην κυβέρνηση, και που υποχρέωσε εν τέλει το υπουργείο Πολιτισμού να κινηθεί επίσημα για την απόκτησή τους.
Ο επικείμενος έλεγχος της γνησιότητας, η ενδεχόμενη απόκτηση των φωτογραφιών, καθώς και η σχετική συζήτηση για τη χρήση και την ανάδειξή τους εγκαινιάζουν μια διαδικασία επαναδιαπραγμάτευσης της σχέσης μας με εκείνο το παρελθόν, της οποίας την εξέλιξη δεν είμαστε βέβαια σε θέση να γνωρίζουμε ή να καθορίσουμε εκ των προτέρων. Ωστόσο το γεγονός ότι το σύνολο σχεδόν όσων εκτελέστηκαν την Πρωτομαγιά του 1944 ήταν μέλη του ΚΚΕ και άλλων κομμουνιστικών οργανώσεων της εποχής, κρατούμενοι ήδη από τη δικτατορία του Μεταξά στις φυλακές της Ακροναυπλίας ή εξόριστοι στην Ανάφη, που είχαν παραδοθεί από την πρώτη δοσιλογική κυβέρνηση στις αρχές Κατοχής το 1941, καθιστά δυσχερή την όποια επιχείρηση εθνικοποίησης και στρογγυλέματος της μνήμης των 200 και των εκατοντάδων άλλων Ελλήνων, Γερμανών, Ιταλών κομμουνιστών και αντιφασιστών που εκτελέστηκαν στον τοίχο της Καισαριανής το 1943-1944.
Το νόημα που έδωσαν στη θυσία τους οι ίδιοι, σε εποχές ιδιώτευσης και εκφασισμού της κοινωνίας, δεν μπορεί παρά να προκαλεί ανησυχία
Οι εικόνες των μελλοθάνατων που κοιτάζουν στα μάτια τον στρατιώτη που φωτογραφίζει τα τελευταία τους βήματα, ή στέκουν με υψωμένη γροθιά απέναντι στο εκτελεστικό απόσπασμα, δεν αίρουν μόνο, έστω στιγμιαία, την απόστασή μας από το παρελθόν, όπως έσπευσαν πολλοί να ισχυριστούν. Κυρίως αναδεικνύουν και συνάμα υπογραμμίζουν την απόσταση που χωρίζει το δικό μας παρόν και πλαίσιο κατανόησης από το δικό τους. Το νόημα που έδωσαν στη θυσία τους οι ίδιοι στα τελευταία λόγια που άφησαν για τους δικούς τους ή φώναξαν στους εκτελεστές τους, μας φέρνει αντιμέτωπους με το παράδειγμα εκείνων που, πριν ακόμα γίνουν ήρωες, έζησαν και πέθαναν για τη συλλογική υπόθεση της κοινωνικής χειραφέτησης και της νίκης των λαών ενάντια στον φασισμό. Και τούτο, σε εποχές ιδιώτευσης και εκφασισμού της κοινωνίας, δεν μπορεί παρά να προκαλεί ανησυχία, που είναι βέβαια άλλη για τους ιδεολογικούς επιγόνους των δημίων, που βεβήλωσαν το μνημείο την ίδια μέρα που δημοσιοποιήθηκαν οι φωτογραφίες, και άλλη για όσους από εμάς, σε μια εποχή που ο πόλεμος και η θανατοπολιτική μας περικυκλώνουν, επιμένουμε να συμψηφίζουμε μικροζημιές και μικροκέρδη του ιδιωτικού, επαγγελματικού ή πολιτικού μας μικρόκοσμου.
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν στο φύλλο 21-22 Φεβρουαρίου 2026
