Άννα Γαϊτανίδου
Η περίπτωση του Δανού δότη και οι εγκληματικές ευθύνες της Ευρωπαϊκής Ένωσης
Εγκληματικές ευθύνες αναδύονται από την υπόθεση του Δανού δότη σπέρματος από το γενετικό υλικό του οποίου έχουν γεννηθεί συνολικά 197 παιδιά σε 14 χώρες και ήταν εν αγνοία του φορέας μιας σπάνιας μετάλλαξης που προκαλεί καρκίνο.
Δεκαοκτώ παιδιά έχουν γεννηθεί σε 11 οικογένειες στην Ελλάδα με σπέρμα του, με αποτέλεσμα σε μια οικογένεια που είχε τρία παιδιά από τον συγκεκριμένο δότη το ένα να έχει ήδη πεθάνει και το αδελφάκι του να νοσεί με καρκίνο. Το τελευταίο παιδί που γεννήθηκε στην Ελλάδα από τον δότη 7069 γεννήθηκε το 2017.
Ο καθηγητής Παιδιατρικής Αιματολογίας-Ογκολογίας στο ΕΚΠΑ και γιατρός στο Παίδων «Αγία Σοφία» Αντώνης Καττάμης διερεύνησε περισσότερο την περίπτωση του πρώτου παιδιού και οδηγήθηκε στον εντοπισμό μιας μετάλλαξης στο γονίδιο TP53, η οποία καταγράφηκε πρώτη φορά. Το TP53 είναι το γονίδιο που σταματά τα φυσιολογικά κύτταρα από το να μετατραπούν σε καρκινικά και, αν υπάρχει μετάλλαξη σε αυτό, η πιθανότητα εκδήλωσης καρκίνου εκτοξεύεται. Ο ίδιος εκτιμά ότι από τα 197 παιδιά περίπου τα 40 θα εμφανίσουν καρκίνο, κάποια ήδη νοσούν και άλλα έχουν πεθάνει. Η δημοσιοποίηση της περίπτωσης έγινε σε διεθνή ιατρική συνάντηση, όπου ερευνητές από το Βέλγιο ανέφεραν ότι είχαν εντοπίσει και αυτοί σε αρκετά παιδιά την ίδια μετάλλαξη και, με δεδομένο ότι κανένας βιολογικός γονιός των παιδιών δεν ήταν φορέας, κατάλαβαν ότι προερχόταν από τον δότη σπέρματος.
Ο δότης δεν νοσεί και δεν γνώριζε ότι φέρει αυτήν την σπάνια γενετική μετάλλαξη, ενώ στα παιδιά πέρασε μέσω ενός μηχανισμού που ονομάζεται γοναδικός μωσαϊκισμός, που καθιστά τον εντοπισμό του εξαιρετικά δύσκολο: η μετάλλαξη βρίσκεται μόνο στο σπέρμα του δότη και δεν ανιχνεύεται στο αίμα του. Έτσι, εμφανιζόταν υγιής στις εξετάσεις, αλλά το 20% των σπερματοζωαρίων του έφερε την μετάλλαξη. Όμως, στην διαδικασία της εξωσωματικής, όποιο παιδί προκύψει από αυτό το 20% του σπέρματος θα φέρει τη μετάλλαξη σε όλα τα κύτταρά του, με αποτέλεσμα να υπάρχει 90% πιθανότητα εμφάνισης του συνδρόμου Li-Fraumeni (LFS), που προκαλεί καρκίνο στο στήθος, στον εγκέφαλο ή στα κόκκαλα, λευχαιμία κ.α.
Και εδώ αρχίζουν οι εγκληματικές ευθύνες των τραπεζών σπέρματος, αλλά και της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ο δότης, ένας νεαρός φοιτητής που πληρώθηκε το 2005 για να δώσει κάποιες φορές σπέρμα (από 28-68 ευρώ σήμερα) στην ιδιωτική δανέζικη European Sperm Bank (Ευρωπαϊκή τράπεζα σπέρματος), δεν είχε ιδέα πόσες φορές θα χρησιμοποιηθεί το γενετικό του υλικό. Έγινε λοιπόν αναπαραγωγή του σπέρματος ενός ανθρώπου εκατοντάδες φορές, σπάζοντας όλους τους φυσικούς νόμους, με μόνο κριτήριο τα χρήματα, καθώς τα κέρδη του 2025 για τις τράπεζες σπέρματος κινούνται γύρω στα 5,5-6 δισεκατομμύρια δολάρια και αναμένεται το 2030 να φτάσουν στα 7,5 δις. Η εταιρεία δεν έχει καμία κύρωση, ούτε πρόστιμο, και απλά εξέφρασε τη βαθιά συμπόνια της προς τις οικογένειες των παιδιών με καρκίνο.
Η κάθε χώρα και η κάθε εταιρεία θεσπίζει το δικό της σύστημα, δεν υπάρχει ευρωπαϊκή νομοθεσία, ούτε ελέγχονται οι εταιρείες από κάποιον οργανισμό, με αποτέλεσμα βασικές προδιαγραφές υγείας και ηθικών ζητημάτων των παιδιών και των οικογενειών τους να είναι ανεξέλεγκτες. Για παράδειγμα, η δανέζικη τράπεζα πότε χρησιμοποιεί το σπέρμα των δοτών μέχρι να παραχθούν 25 παιδιά, πότε μέχρι 80, ενώ η ίδια η Δανία δεν είχε όριο, έτσι εκεί γεννήθηκαν 99 παιδιά από το σπέρμα του, στο Βέλγιο 53, στην Ισπανία 35 κ.α.
Τα τελευταία χρόνια η Ισπανία έχει θέσει όριο την γέννηση παιδιών σε έξι οικογένειες από τον ίδιο δότη, η Ελλάδα σε 12 οικογένειες και από το 2022 υπάρχει το Εθνικό Μητρώο Δοτών Γαμετών, όμως η διασυνοριακή χρήση των δοτών χωρίς κανέναν έλεγχο και κοινό ευρωπαϊκό μητρώο δυναμιτίζει στην πράξη ακόμα κι αυτούς τους λίγους κανονισμούς. Μετά από αυτήν την περίπτωση οι Σουηδία, Δανία, Φιλανδία και Νορβηγία ξεκίνησαν πρωτοβουλίες για την καταγραφή των δοτών σπέρματος και των παιδιών που γεννιούνται πανευρωπαϊκά.
Τα κέρδη του 2025 για τις τράπεζες σπέρματος κινούνται γύρω στα 5,5-6 δισ. δολάρια
Σε τράπεζες σπέρματος καταφεύγουν ετερόφυλα ζευγάρια με ανδρική υπογονιμότητα, ομόφυλα ζευγάρια, καθώς και γυναίκες που θα δημιουργήσουν μονογονεϊκές οικογένειες (τα τελευταία χρόνια αυτές αποτελούν το 45% των πελατών των τραπεζών). Στους δότες εξετάζεται η ποσότητα και η κινητικότητα του σπέρματος, λειτουργικές παράμετροι, καθώς και ο καρυότυπος, σεξουαλικά μεταδιδόμενα νοσήματα, η νωτιαία μυική ατροφία, η κυστική ίνωση, η μεσογειακή και η δρεπανοκυτταρική αναιμία και η φορεία μη συνδρομικής κώφωσης.
Οι Δανοί είναι πρωτοπόροι στον τομέα των δοτών σπέρματος και λόγω των εξωτερικών χαρακτηριστικών τους, αλλά και λόγω της διαφορετικής κουλτούρας (μεγαλύτερη αντίληψη προσφοράς στην κοινότητα μέσω της δωρεάς σπέρματος, αναγνωρισμένα εδώ και δεκαετίες ομόφυλα ζευγάρια που το έχουν ανάγκη). Μάλιστα, ο καπιταλισμός κάνει την εμπειρία φιλική προς τον πελάτη: οι δότες από την Δανία συνοδεύονται από ένα πακέτο πληροφοριών, που περιλαμβάνει παιδικές τους φωτογραφίες, ιδιόχειρα σημειώματα, που αναφέρουν πόσο χαίρονται που βοηθάνε ανθρώπους να δημιουργήσουν οικογένεια, πληροφορίες για το μορφωτικό κι επαγγελματικό επίπεδο του δότη και της οικογένειάς του, πληροφορίες για τον χαρακτήρα και τη συμπεριφορά του (αν είναι θρήσκος, οι γευστικές του προτιμήσεις, πώς ντύνεται, τα χόμπι του κ.α).
Μόνο ο καπιταλισμός μπορεί να το κάνει αυτό, η δωρεά σπέρματος, που στις περισσότερες χώρες είναι χωρίς χρηματική απολαβή, μια πράξη αλτρουισμού και καλοσύνης να κοστολογείται από 450 ευρώ έως 1.500 ευρώ. Όπως περιέγραψε ο Φουκώ, η εξουσία δεν περιορίζεται πια στην καταστολή, αλλά επεκτείνεται στη διαχείριση της ίδιας της ζωής: στη γέννηση, την υγεία, την αναπαραγωγή. Οι τράπεζες σπέρματος λειτουργούν ως ιδιωτικοί μηχανισμοί βιοπολιτικής διαχείρισης και βιοικονομίας: ρυθμίζουν ποιος γεννιέται, πόσες φορές, με ποια χαρακτηριστικά και με ποιο ρίσκο, όχι με βάση κοινωνικές ανάγκες, αλλά με βάση την κερδοφορία, και η εμφάνιση σοβαρών ασθενειών είναι αποδεκτή παράπλευρη απώλεια. Όταν η επιστημονική γνώση αποσπάται από τον κοινωνικό της ρόλο και υποτάσσεται στους νόμους της αγοράς, τότε μετατρέπεται σε εργαλείο εκμετάλλευσης και όχι απελευθέρωσης του ανθρώπου. Η απάντηση βρίσκεται μόνο σε ένα σύστημα όπου η επιστήμη και η ιατρική υπηρετούν τις κοινωνικές ανάγκες, με συλλογική ιδιοκτησία και κοινωνικό έλεγχο τους.
