Αφιέρωμα: Ιουλιανά 1965
Γεωργία Νίκα
Μεταπολεμικά η καπιταλιστική ανάπτυξη στην Ελλάδα και η εκβιομηχάνιση αύξησαν την εργατική τάξη στη μεταποίηση και στην οικοδομή. Οι εργαζόμενοι στις πόλεις και στην ύπαιθρο ζούσαν στην εξαθλίωση παρά τον αυξανόμενο πλούτο. Οι διεκδικήσεις τους ήρθαν σε σύγκρουση όχι μόνο με το κεφάλαιο αλλά και με το μετεμφυλιακό πολιτικό καθεστώς.
Τα Ιουλιανά ήταν η σημαντικότερη στιγμή έξαρσης του λαϊκού εργατικού νεολαιίστικου κινήματος στην μετεμφυλιακή περίοδο, ήταν οι 70 μέρες που συγκλόνισαν την ελληνική κοινωνία. Δεν θα ήταν παρακινδυνευμένο να πούμε πως ήταν ένας πρώιμος ελληνικός Μάης, συγκρίνοντας με τον Μάη του ’68 που σε όλο τον καπιταλιστικό κόσμο εκφράστηκαν εξεγερτικές τάσεις.
Στην Ελλάδα μέσα στην πρώτη πενταετία του ’60 είχε αλλάξει η σύνθεση της εργατικής τάξης λόγω της νέας (για την περίοδο) τεχνολογίας και της ανάπτυξης της βιομηχανίας και σε ένα βαθμό της συγκέντρωσης και συγκεντροποίησης του κεφαλαίου, που είχε σαν αποτέλεσμα και την αύξηση της αριθμητικής δύναμης και συγκέντρωση της εργατικής τάξης στην παραγωγή και στα αστικά κέντρα και κύρια στην Αθήνα. Ήταν η στιγμή πού εκφράστηκε η ρωγμή στο πολιτικό σύστημα και που οι εργατικές λαϊκές μάζες βγήκαν μαζικά στο προσκήνιο και μάλιστα με πρωτοπορία αυτών των κινημάτων τη νέα εργατική τάξη της περιόδου.
Ενώ από το ’61 και μετά η καπιταλιστική ανάπτυξη γνωρίζει τεράστια ανάπτυξη και υπέρογκα κέρδη για το κεφάλαιο, οι συνέπειες της κατοχής και του εμφυλίου πολύ λίγο έχουν εξαλειφθεί. Η στασιμότητα των μισθών και η αύξηση των αναγκών για την αναπαραγωγή της εργατικής δύναμης (κατοικία, ρεύμα, νερό, συγκοινωνία, διατροφή, ένδυση, σχολεία κλπ.) μεγάλωσε την φτώχεια με σχετικούς και απόλυτους αριθμούς.
Το αδηφάγο κεφάλαιο ασυδοτεί και μεγαλώνει το ποσοστό κέρδους του από την απαξίωση της εργατικής δύναμης (τριπλασιασμός κερδών σε πολλές των περιπτώσεων και στασιμότητα μισθών από την άλλη), έχοντας απέναντί της μια ηττημένη εργατική τάξη και λαό, με κυβερνήσεις πλήρως προσδεμένες με τα συμφέροντα του κεφαλαίου. Η αναγκαία πάλη ενάντια στο ρόλο των Αμερικανών στα πολιτικά πράγματα της Ελλάδας καθώς και η εστίαση στα ζητήματα του πολιτεύματος στην κατεύθυνση της Εθνικής Δημοκρατικής Αλλαγής δεν έδωσαν το χώρο αλλά και δεν οδήγησαν στις σχετικές επιλογές για μια στοχευμένη πάλη ενάντια στο κεφάλαιο.
Η συρροή εκατοντάδων χιλιάδων ανθρώπων στις πόλεις και βασικά στην Αθήνα διευρύνει ακόμη περισσότερο την κοινωνική κατηγορία της «φτωχολογιάς»
Η συρροή εκατοντάδων χιλιάδων ανθρώπων στις πόλεις και βασικά στην Αθήνα έχει σαν αποτέλεσμα να πλατύνει ακόμη περισσότερο η κοινωνική κατηγορία της «φτωχολογιάς» στην περιφέρεια της, που είχε διαμορφωθεί κατά την κατοχή, συνδυασμένης με την ανυπαρξία ή την ανεπάρκεια υποδομών ή κράτους Πρόνοιας, με κακές συνθήκες κατοικίας κλπ.
Η ανεργία και η υποαπασχόληση είναι και ο βασικός λόγος που θα οδηγήσει μεγάλο τμήμα του πληθυσμού στη φυγή. Σύμφωνα με μια έρευνα της ΕΣΥΕ του 1962, σχετικά με τα κίνητρα της μετανάστευσης, το 83,5% του αγροτικού πληθυσμού που μεταναστεύει δηλώνει ως αιτία την «έλλειψη απασχόλησης».
Η απασχόληση στην βιομηχανία άλλαξε σημαντικά τη σύνθεση της εργατικής τάξης. Την περίοδο ’61 –’71 το βιομηχανικό προλεταριάτο έφθασε τα 585.000 άτομα, οι απασχολούμενοι στις κατασκευές έφτασαν τους 255.000 το ’71 – ανάμεσά τους και οι περισσότεροι πολιτικοί κρατούμενοι που γύρισαν από τις εξορίες, καθώς και εργάτες που λόγω των πιστοποιητικών κοινωνικών φρονημάτων δεν μπορούσαν να δουλέψουν αλλού.
Η φτώχεια και εξαθλίωση της υπαίθρου είναι σίγουρα ασύγκριτα μεγαλύτερη από ότι στις πόλεις. «Όπως προκύπτει από τα στοιχεία που δόθηκαν στην Βουλή το 1962, περίπου το 50% των αγροτικών νοικοκυριών είχαν έσοδα μικρότερα από τα έξοδα καλλιέργειας και μόλις το 35% πραγματοποιούσαν εισοδήματα ίσα με τις δαπάνες συντήρησης τους. Η φτώχεια σ’ ορισμένες ζώνες της ελληνικής υπαίθρου είχε φτάσει στην κατάσταση της μόνιμης μάστιγας. Σύμφωνα με τα υπάρχοντα στοιχεία, για το διάστημα 1960-1965, περίπου 10.000 μικρά αγροτικά νοικοκυριά διαλύονταν τον χρόνο και οι κάτοχοι τους έφευγαν για τις πόλεις ή το εξωτερικό (…) Η κατάσταση είχε τόσο οξυνθεί που στα μέσα του 1966, ακόμα και ο δεξιός Τύπος δημαγωγικά διακήρυττε: ότι ο αγροτικός κόσμος δεν είδε μια άσπρη μέρα, πως το “εισόδημα του παραμένει εξευτελιστικό, η εκμετάλλευση συνεχίζεται, η δυστυχία του μεγαλώνει”. Το αγροτικό εξακολουθούσε να παραμένει το πιο οξύ εσωτερικό κοινωνικό πρόβλημα του τόπου» (Ψυρούκης, 1983, Β, 138).
Η διαδικασία καπιταλιστικής ανάπτυξης στη δεκαετία του ’60 δεν συνοδεύτηκε και με άνοδο του βιοτικού επιπέδου των μαζών, εξάλειψη των φαινομένων της μαζικής εξαθλίωσης που περιγράψαμε συνοπτικά προηγουμένως. Παρά το γεγονός ότι η καπιταλιστική συσσώρευση έχει αρχίσει, η φτώχεια και η εξαθλίωση μεγάλων τμημάτων του πληθυσμού όχι μόνο της υπαίθρου αλλά και των πόλεων εξακολουθούν να διατηρούνται. Το βιοτικό επίπεδο των μαζών δεν έχει καλυτερεύσει. Την καπιταλιστική συσσώρευση δεν ακολούθησε μια άνοδος του βιοτικού επιπέδου των εργαζομένων άρα και των εισοδημάτων.
Άλλωστε ενώ συνέβαινε αυτή η διαδικασία καπιταλιστικής ανάπτυξης στη χώρα, δεν άρθηκαν ποτέ οι περιορισμοί για το πού θα εργαστεί κάποιος ή κάποια που δεν είχε πιστοποιητικό κοινωνικών φρονημάτων. Ο καταμερισμός εργασίας σε μεγάλο βαθμό καθοριζόταν από τα πολιτικά πιστεύω, καθορισμός που ακόμα και η Ένωση Κέντρου σε μεγάλο βαθμό διατήρησε, προκειμένου να διατηρήσει ανοιχτές τις γέφυρες πολιτικών συνεννοήσεων με το Παλάτι, αλλά και λόγω του αντικομμουνισμού του Γεωργίου Παπανδρέου. Η κοινωνική κινητικότητα είχε κοινωνικούς και πολιτικούς περιορισμούς μεγάλου βάθους, ανυπέρβλητου για εκατομμύρια ανθρώπους.
Εκεί σε τελική ανάλυση βρίσκεται και η κοινωνική βάση της εμφάνισης των Ιουλιανών. Ο κρατικός έλεγχος της ΓΣΕΕ, ο ασφυκτικός περιορισμός των συνδικαλιστικών και πολιτικών ελευθεριών, η αντεργατική νομοθεσία, ο πολιτικός αυταρχισμός, ο ρόλος του Παλατιού και του στρατού ορθώνονταν σαν φραγμός στις ώριμες διεκδικήσεις της εργατικής τάξης, δίνοντας τους αναπόφευκτα πολιτικό χαρακτήρα. Η κοινωνική ανέχεια σε συνδυασμό με τις καθημερινές πολιτικές ταπεινώσεις κομμουνιστών αλλά και γενικότερα ανθρώπων που ασφυκτιούσαν στο μετεμφυλιακό ελληνικό κράτος θα βάλουν τη σφραγίδα τους στα μεγαλειώδη γεγονότα.
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν στο φύλλο 19-20 Ιουλίου 2025
