Χρήστος Ρέππας
Κάθε 25 Μάρτη είναι και μια αφορμή για μια αναδρομή στην ιστορία της συγκρότησης του σύγχρονου ελληνικού κράτους μέσα από την επανάσταση. Οι πρώτες Εθνοσυνελεύσεις (μέχρι τον Καποδίστρια) κατοχύρωσαν την κυριαρχία της αστικής τάξης και έβαλαν τα θεμέλια για ένα συγκεντρωτικό αστικό εθνικό κράτος ενάντια στις τοπικές εξουσίες των κοτζαμπάσηδων. Σημαντικά στοιχεία στα πρώτα Συντάγματα ήταν η καθιέρωση της λαϊκής κυριαρχίας, η καθολική (για τους άντρες) ψηφοφορία, η ανεξιθρησκία και η ελευθεροτυπία.
Οι Εθνοσυνελεύσεις στη διάρκεια της ελληνικής επανάστασης υπήρξαν κομβικής σημασίας γεγονότα για τη συγκρότηση του ελληνικού εθνικού (αστικού) κράτους αλλά και για την ίδια την εξέλιξη των κοινωνικών αντιθέσεων, που καθόρισαν την πορεία της επανάστασης. Η συγκρότηση των πολιτικών θεσμών του νέου κράτους και η διαμόρφωση των διεθνών συμμαχιών του είναι αποτέλεσμα της σύγκρουσης ανάμεσα σε διαφορετικές κοινωνικές δυνάμεις, που συμμετέχουν στην επανάσταση. Κυρίαρχη πολιτική και κοινωνική δύναμη του αγώνα υπήρξε η αστική τάξη. Είναι αυτή που μέσω των εκπροσώπων της, διαμορφώνει τους πολιτικούς θεσμούς. Πρότυπό της τα αστικά πολιτεύματα που προέκυψαν από την αμερικανική και γαλλική επανάσταση και οι αντίστοιχες διακηρύξεις τους (Αμερικανική Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας 1776, Γαλλική Διακήρυξη Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του πολίτη 1789). Το περιεχόμενό τους είναι γνωστό στους εκπροσώπους του ελληνικού διαφωτισμού και τους συντάκτες των πολιτευμάτων.
Βασικός πολιτικός στόχος των Εθνοσυνελεύσεων και των Συνταγμάτων που ψηφίστηκαν σ’ αυτές ήταν η συγκρότηση ενιαίου στην απελευθερωμένη επικράτεια αστικού εθνικού κράτους με συγκεντρωτικό χαρακτήρα και μιας επίσης ενιαίας αγοράς. Συγκροτήθηκε ένας διαφορετικός από τον οθωμανικό δεσποτισμό τύπος πολιτικής εξουσίας και ενσωματώθηκαν οι λαϊκές μάζες στον νέο τύπο κράτους μέσα από την ιδιότητα του πολίτη και την έννοια της εθνικής κυριαρχίας. Στο άρθρο 5 του Συντάγματος της Τροιζήνας υπάρχει ρητή αναφορά: «Η κυριαρχία ενυπάρχει στο έθνος. Πάσα εξουσία πηγάζει εξ’ αυτού και υπάρχει υπέρ αυτού». Η πηγή νομιμοποίησης της νέας εξουσίας έχει πλέον κοσμικό χαρακτήρα και είναι το νέο συλλογικό υποκείμενο, ο λαός.
Η πηγή νομιμοποίησης της νέας εξουσίας έχει πλέον κοσμικό χαρακτήρα και είναι το νέο συλλογικό υποκείμενο, ο λαός
Στον προωθημένο δημοκρατικό χαρακτήρα των Συνταγμάτων περιλαμβάνονταν η κατάργηση των βασανιστηρίων και της δουλείας, η καθολική ψηφοφορία για τους άνδρες (από την οποία αποκλείονταν όμως οι γυναίκες, οι μουσουλμάνοι και οι Εβραίοι), η ελευθεροτυπία, οι θεσμοί του νόμιμου δικαστή και του «αναφέρεσθαι», η διασφάλιση της προσωπικής ελευθερίας, η δημοσιότητα των δικών, η ισονομία των πολιτών (Ελλήνων και ξένων) και η ανεξιθρησκία αλλά και η έννοια της επικρατούσας θρησκείας. Η κατοχύρωση των δικαιωμάτων στο Σύνταγμα της Τροιζήνας ήταν ακόμα πιο βαθιά αφού υιοθετούσε τη γαλλική διακήρυξη των δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη, καθιέρωνε την ελευθερία του τύπου και της εκπαίδευσης, την αναλογική κατανομή των φορολογικών βαρών κ.α.
Στο «Προσωρινό Πολίτευμα Επιδαύρου» (20 Δεκεμβρίου 1821 – 15 Ιανουαρίου 1822) που αποτελεί το πρώτο και αποφασιστικό βήμα για το ξεπέρασμα των τοπικών κατακερματισμένων εξουσιών του πρώτου χρόνου της Επανάστασης, καθιερώνεται η διάκριση των εξουσιών ως βασικό στοιχείο του νέου πολιτεύματος, η διάκριση ανάμεσα στο «Βουλευτικό» και το «Εκτελεστικό». Το Βουλευτικό ήταν σώμα διαρκές που εκλέγονταν με ειδικό νόμο και αποτελούνταν από πληρεξούσιους με ετήσια θητεία. Το Εκτελεστικό ήταν ένα πενταμελές Συμβούλιο που εκλέγονταν από ειδική συνέλευση, με επίσης ετήσια θητεία. Έχει αυξημένες αρμοδιότητες που περιλαμβάνουν την εκλογή Υπουργών, Αρχιγραμματέα της Επικράτειας, τη διεύθυνση του πολέμου και το διορισμό δημοσίων υπαλλήλων και πρέσβεων. Μεταξύ Βουλευτικού και Εκτελεστικού υπήρχαν συγκεκριμένες σχέσεις, καθώς δεν μπορούσε να εφαρμοστεί νόμος χωρίς την έγκριση του εκτελεστικού ενώ δεν μπορούσε να κατατεθεί σχέδιο νόμου στο Βουλευτικό χωρίς την έγκριση του Εκτελεστικού. Επίσης η κήρυξη πολέμου ή η σύναψη ειρήνης από το Εκτελεστικό δεν είχε ισχύ αν δεν είχε την έγκριση του Βουλευτικού. Ταυτόχρονα διακηρύσσεται από την Ά Εθνοσυνέλευση στο κείμενο του Συντάγματος ότι η ιδιοκτησία, η τιμή και η ασφάλεια εκάστου των Ελλήνων είναι υπό την προστασίαν των νόμων (Κείμενο «Προσωρινού Πολιτεύματος της Ελλάδος»).
Η Β’ Εθνοσυνέλευση του Άστρους (29 Μαρτίου-18 Απριλίου 1823) προχώρησε στην αναδιαμόρφωση των σχέσεων ανάμεσα στο Βουλευτικό και το Εκτελεστικό με την αποδυνάμωση της αρνησικυρίας όσον αφορά την παραγωγή νόμων και του διορισμού δημοσίων υπαλλήλων με το μοίρασμα αυτής της αρμοδιότητας ανάμεσα στο Βουλευτικό και Εκτελεστικό.
Οι τρεις Εθνοσυνελεύσεις της Επανάστασης δεν υπήρξαν μια ουδέτερη νομική διαδικασία αλλά μια βαθύτατα πολιτική διαδικασία στην οποία η συγκρότηση των νέων κρατικών θεσμών όξυνε τις κοινωνικές και πολιτικές αντιθέσεις των τάξεων και στρωμάτων που συμμετείχαν στην Επανάσταση. Με την έναρξη της Εθνοσυνέλευσης της Επιδαύρου έχουν διαμορφωθεί και τα τρία πολιτικοκοινωνικά ρεύματα που μέσα από τη διαπάλη τους θα καθορίσουν την εξέλιξη και την τύχη της επανάστασης: το ομοσπονδιακό που συγκροτείται από τους κοτζαμπάσηδες της Πελοποννήσου και το οποίο ήταν μειοψηφία στην Εθνοσυνέλευση (10 αντιπρόσωποι σε σύνολο 59), το ρεύμα των στρατιωτικών (συγκεντρωτικό – συντηρητικό) το οποίο αναβαθμίστηκε πολιτικά και κοινωνικά με την έναρξη της Επανάστασης και το φιλελεύθερο – συγκεντρωτικό το οποίο είναι το κατεξοχήν αστικό ρεύμα της εποχής στηριζόμενο από τους εφοπλιστές της Ύδρας, τους μεγαλέμπορους και από τα ένοπλα σώματα της Στερεάς Ελλάδας. Εκφράζεται πολιτικά από τον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο και τον Θεόδωρο Νέγρη και είναι αυτό που θα κυριαρχήσει στην Εθνοσυνέλευση της Επιδαύρου και θα διαμορφώσει τους νέους πολιτικούς θεσμούς του κράτους. Στη συνέχεια θα συμμαχήσει αλλά και θα συγκρουστεί με το ρεύμα των προεστών-κοτζαμπάσηδων ενάντια στους στρατιωτικούς στον πρώτο εμφύλιο πόλεμο, και στη συνέχεια θα συγκρουστεί με τους προεστούς και τους κοτζαμπάσηδες στο δεύτερο εμφύλιο διεκδικώντας την πολιτική ηγεμονία και κυριαρχία στην επανάσταση. Χρησιμοποιεί γι’ αυτό το σκοπό τα δάνεια που παίρνει από την Αγγλία, κυρίως το δεύτερο, και είναι αυτό το ρεύμα που καταφέρνει να διαμορφώσει εκτός από τους κρατικούς θεσμούς και τις διεθνείς συμμαχίες του ελληνικού κράτους με το ισχυρότερο καπιταλιστικό κράτος της εποχής, τη Μεγάλη Βρετανία. Ο φιλελεύθερος – αστικός χαρακτήρας του κράτους και των θεσμών του θα αποτυπωθεί με τον πιο ολοκληρωμένο τρόπο στο Σύνταγμα της Τροιζήνας (19 Μαρτίου-5 Μαΐου 1827), στο οποίο συμφώνησαν όλες οι πλευρές που συμμετείχαν στην Εθνοσυνέλευση. Ωστόσο η καταστροφική ισορροπία στην οποία είχαν φτάσει οι πολιτικές και κοινωνικές αντιθέσεις με το τέλος της επανάστασης θα οδηγήσουν στη βοναπαρτική λύση του Καποδίστρια και στην αναστολή – κατάργηση του Συντάγματος της Τροιζήνας.
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν στο φύλλο 22-23 Μαρτίου
