Διονύσης Τζαρέλλας, διδάκτωρ πολιτικής κοινωνιολογίας
Αφιέρωμα : Μαρξιστική θεωρία και Ευτύχης Μπιτσάκης
Ο Μαρξ αποκάλυψε την ψευδή καθολικότητα του κράτους που αυτοπαρουσιαζόμενο ως φορέας του κοινού συμφέροντος αποκρύπτει -ιδίως στη δημοκρατική του μορφή- το γεγονός ό,τι συμπυκνώνει την ταξική κυριαρχία. Στις μέρες μας μετατρέπεται σε διαρκές κράτος εξαίρεσης. Η δικτατορία του προλεταριάτου παράγει νέες μορφές δημοκρατίας.
Στο χυδαίο άχρονο σύμπαν της αστικής σκέψης το κράτος εμφανίζεται ως μια άκτιστη καθολικότητα που υπηρετεί το αφηρημένο γενικό (εθνικό) συμφέρον. Ακόμα και ο όρος αστικό κράτος θεωρείται από την αστική σκέψη προβληματικός, γιατί ακριβώς υπονομεύει τη ναρκισσιστική εικόνα του κράτους ως δομή που εδράζεται εκτός κοινωνίας και ιστορίας.
Τώρα όμως που η λεγόμενη παγκοσμιοποίηση και ο επιφανειακός λόγος γι’ αυτήν ως δήθεν διαδικασία υπέρβασης του κράτους, έχουν οριστικά ξοφλήσει και γινόμαστε μάρτυρες μιας επαναφοράς του αστικού κράτους ως βασικού θεματοφύλακα των καπιταλιστικών σχέσεων και της αιματηρής εθνικής ενότητας, κρίνεται αναγκαία μια επικαιροποίηση των βασικών στοιχείων της μαρξικής κριτικής.
Η μαρξική κριτική του κράτους
Από τα νεανικά κείμενα του Μαρξ, το κράτος παρουσιάζεται ως ημαρτημένη καθολικότητα: μια ψευδής καθολικότητα που εμφανίζεται ως φορέας του κοινού συμφέροντος, ενώ συγκροτείται ακριβώς στη βάση των ταξικών αντιθέσεων της αστικής κοινωνίας. Η μαρξική και μαρξιστική κριτική του κράτους παραμένει ένα από τα πιο ισχυρά θεωρητικά εργαλεία για την κατανόηση του αστικού κράτους και της σύγχρονης πολιτικής εξουσίας. Το κράτος δεν είναι ένας ουδέτερος θεσμός, ούτε απλώς μία τεχνοκρατική εξουσία: αποτελεί την πολιτική μορφή της καπιταλιστικής κοινωνίας και τη συμπύκνωση της ταξικής κυριαρχίας.
Η πολιτική σφαίρα φαινομενικά αυτονομείται, αλλά η αυτονομία αυτή είναι η μορφή της αλλοτρίωσης: στον μαγικό τόπο της τυπικής ισότητας, οι ταξικές αντιθέσεις έχουν απωθηθεί και το κράτος παρουσιάζεται ως φορέας ενός απατηλού κοινού συμφέροντος ενώ στην πραγματικότητα αναπαράγει και νοηματοδοτεί/νομιμοποιεί τις υλικές σχέσεις ανισότητας.
Η δημοκρατική μορφή αποκρύπτει το ταξικό περιεχόμενο του κράτους παρουσιάζοντας το μερικό συμφέρον του κεφαλαίου ως υποτιθέμενο γενικό συμφέρον
Η πολιτική χειραφέτηση (ανθρώπινα δικαιώματα, τυπική ισότητα) όσο αναγκαία κι αν είναι, είναι αποσπασματική και ελλιπής. Τα ανθρώπινα δικαιώματα διχοτομούν τον άνθρωπο σε ιδιώτη και πολίτη, εμφανίζοντας τους καταναγκασμούς σαν θετικότητα. Η συμβολή του Ευτύχη Μπιτσάκη είναι εδώ σημαντική: η διαλεκτική που προτείνει είναι μέθοδος απομυστικοποίησης των θετικοτήτων του αστικού κόσμου. Η επιστημολογία του συνηγορεί στο να κατανοήσουμε το κράτος ως απόρροια της ενοχλητικής υλικότητας των κοινωνικών κατηγοριών και όχι ως ιδεατή καθολικότητα.
Το κράτος ως πολιτική ενσάρκωση του κεφαλαίου
Στη μαρξική ανάλυση το κράτος είναι ο συλλογικός εκπρόσωπος της αστικής τάξης, οργανώνοντας τις μερίδες του κεφαλαίου σε ενιαίο πολιτικό σώμα και άρχουσα τάξη. Η δημοκρατική μορφή αποκρύπτει το ταξικό περιεχόμενο: το αστικό κράτος μετατρέπει το μερικό συμφέρον του κεφαλαίου σε υποτιθέμενο γενικό συμφέρον.
Η βία είναι συστατική ουσία του κράτους. Το κράτος δεν κατέχει μόνο το μονοπώλιο της νόμιμης βίας· παράγει τη νομιμότητα που το θεμελιώνει. Οι λειτουργίες του δεν περιορίζονται στον νόμο αλλά εκτείνονται στην επιβολή, στη διαχείριση της καθημερινής ζωής, συντελώντας, μαζί με το φετιχισμό των καπιταλιστικών σχέσεων, στη φυσικοποίηση της εκμετάλλευσης.
Η αστυνομία συμπυκνώνει την ωμή φύση της κρατικής κυριαρχίας: δεν είναι απλά μηχανισμός επιβολής, αλλά παιδαγωγός της κοινωνικής ζωής, ορίζοντας τα όρια της νομιμότητας και μετατρέποντας κοινωνικά ζητήματα σε αστυνομικά. Η ιστορική σχέση αστυνομίας – υποκόσμου – «παρακράτους» δεν αποτελεί ανωμαλία. Αντίθετα, φανερώνει τον τρόπο με τον οποίο η κρατική εξουσία συγκροτεί την κοινωνική ευταξία μέσα από τη σύνθεση θεσπισμένης και άτυπης βίας. Γι’ αυτό ο φασισμός δεν αποτελεί εξωτερική απειλή, αλλά μια εμμένεια, μια δομική δυνατότητα του κράτους να αναιρεί τη δημοκρατική του μορφή, να καταργεί την τυπική ισότητα προς όφελος της προάσπισης του κυρίαρχου αστικού συμφέροντος.
Ηγεμονία, σχετική αυτονομία και το σύγχρονο αυταρχικό κράτος
Η ανάλυση του Πουλαντζά εισάγει την κρίσιμη έννοια της σχετικής αυτονομίας: το κράτος δεν είναι απλό όργανο, αλλά συμπύκνωση ταξικών συσχετισμών. Ωστόσο, η άκριτη έμφαση στην αυτονομία του κράτους μπορεί να υποτιμήσει το αδιαίρετο της αστικής κυριαρχίας και να συσκοτίσει ότι το κράτος είναι πρωτίστως η πολιτική μορφή του κεφαλαίου ως κυρίαρχης τάξης και ολοποιητικής κοινωνικής σχέσης.
Ο Γκράμσι, ανέλυσε το κράτος και ως μηχανισμό ηγεμονίας που συνδυάζοντας καταναγκασμό και συναίνεση, παράγει ιδεολογία, πολιτισμό και συγκροτεί υλικές κοινωνικές συμμαχίες που αναπαράγουν την αστική κυριαρχία. Οι μετασχηματισμοί του αστικού κράτους, καθορίζουν και αλληλεπιδρούν με τους μετασχηματισμούς του τρόπου παραγωγής και της αστικής κοινωνίας. Ο νεοφιλελευθερισμός δεν συρρίκνωσε το κράτος· το ενίσχυσε ως μηχανισμό επιτήρησης, τιμωρίας και τεχνικής διαχείρισης πληθυσμών με την ψηφιακή σφαίρα να διευρύνει αυτές τις δυνατότητες.
Ωστόσο, ανεξάρτητα από τις εμφανείς αλλαγές, το σύγχρονο κράτος παραμένει αυτούσιο ως άχρονος ιμάντας του αστικού συμφέροντος. Πλέον αρθρώνεται ως ένα διαρκές κράτος εξαίρεσης, όπου η εξαίρεση γίνεται κανονικότητα και η τυπικά δημοκρατική μορφή λειτουργεί ως κέλυφος κρατικού αυταρχισμού, συρρικνώνοντας δικαιώματα στο όνομα της ασφάλειας και του κυρίαρχου δικαιώματος του κεφαλαίου.
Μετάβαση, δημοκρατία και η δυνατότητα υπέρβασης
Η μαρξική έννοια της Δικτατορίας του Προλεταριάτου παραμένει ένα από τα πιο παρεξηγημένα στοιχεία της μαρξιστικής παράδοσης. Δεν συνιστά κάποια υποτιθεμένη αυταρχική εκτροπή, αλλά την πρώτη φάση του κομμουνισμού: συντρίβει το αστικό κράτος, δρα ως συλλογικός μεταβατικός νομοθέτης παράγοντας νέες μορφές δημοκρατίας.
Μπροστά στον κίνδυνο η απόπειρα καθολικής χειραφέτησης να υπονομευτεί και να εκφυλιστεί εκ των έσω, η εκ θεμελίων διεύρυνση και εμβάθυνση της δημοκρατίας σε όλες τις σφαίρες του πράττειν αποτελεί τη μόνη εγγύηση. Η προλεταριακή δημοκρατία υπερβαίνοντας την τυπική μορφή της αστικής δημοκρατίας, δεν αποτελεί ούτε «πανηγύρι της πλειοψηφίας», ούτε αποκλειστικό έργο της πρωτοπορίας. Μέσω της πολλαπλότητας θεσμών, διαρκούς συμμετοχής και συνειδητού συλλογικού σχεδιασμού, η Δικτατορία του Προλεταριάτου αποτελεί την πολιτική και κοινωνική μορφή με την οποία οι άνθρωποι επιχειρούν να αποδράσουν από τη φυλακή της αξίας και να παράγουν συνειδητά και συλλογικά τους όρους της ζωής τους θέτοντας ως στόχο τον κομμουνισμό, «το απλό που είναι δύσκολο να γίνει».
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν στο φύλλο 27-28 Δεκεμβρίου 2025
