Κώστας Τριχιάς
Στις 19 Αυγούστου έφυγε από τη ζωή ο Ευτύχης Μπιτσάκης. Σε ολόκληρη τη ζωή του συνδύαζε την πρωτοπόρα μαρξιστική θεωρητική συνεισφορά του με την πολιτική στράτευση. Από την ΕΠΟΝ και το ΚΚΕ, στο ΝΑΡ και την Κομμουνιστική Απελευθέρωση, μια ζωή με «θεωρία και πράξη» για την πραγμάτωση της «ουτοπίας».
Ο Ευτύχης ήταν το ζωντανό παράδειγμα της δυνατότητας η μαρξιστική διανόηση να είναι οργανικά συνδεδεμένη με την κομμουνιστική πολιτική
Το έργο του Ευτύχη Μπιτσάκη Θεωρία και Πράξη εκδίδεται το 1981, όντας ένας σημαντικός κρίκος σε μια αξιοθαύμαστη εργογραφία που ξεκίνησε με το εμβληματικό έργο Φυσική και Φιλοσοφία το 1965 και ολοκληρώθηκε το 2024 με το Για μια εγκόσμια ηθική. Η Θεωρία και Πράξη ξεχωρίζει όχι μόνο για τα κρίσιμα καθαυτό φιλοσοφικά προβλήματα που ανέλυε, ή για την συζήτηση που άνοιξε στην αριστερά με την δημόσια κριτική που ασκούσε στα κρισιακά φαινόμενα του τότε σοσιαλιστικού στρατοπέδου (σύντομα μπήκε στον κατάλογο των αντικομματικών βιβλίων και αποκηρύχτηκε δημόσια). Ξεχωρίζει κυρίως γιατί ο τίτλος συμπυκνώνει με τον πιο πλήρη τρόπο την κοσμοθεωρία και τη στάση ζωής του Ευτύχη. Σε μια εποχή, που η μαρξιστική θεωρία -στην καλύτερη περίπτωση- ευδοκιμούσε αποκλειστικά σε ακαδημαϊκούς κύκλους, και το εργατικό κίνημα ήταν εγκλωβισμένο στο πλέγμα σεχταρισμού-οπορτουνισμού, ο Ευτύχης (χωρίς να έχει να ζηλέψει ακαδημαϊκές περγαμηνές) ήταν το ζωντανό παράδειγμα της δυνατότητας η μαρξιστική διανόηση να είναι οργανικά συνδεδεμένη με την κομμουνιστική πολιτική. Από την ΕΠΟΝ στο ΚΚΕ, και από την εξορία και τη φυλακή στην Κεντρική Επιτροπή του ΚΚΕ και στην αποχώρηση από αυτό, μέχρι την συμβολή στη συγκρότηση και στην πορεία του ΝΑΡ αλλά και της Κομμουνιστικής Απελευθέρωσης, ξετυλίγεται το κουβάρι μιας δύσκολης πορείας στράτευσης, που ήταν μαχητικά παρούσα σε όλες τις κρίσιμες φάσεις του εργατικού και κομμουνιστικού κινήματος από την Κατοχή έως σήμερα.
Η στράτευση του δεν ήταν μια ευθύγραμμη πορεία χωρίς προβληματισμούς ή με μεταφυσική πίστη στο αλάθητο του κόμματος, γι αυτό και δεν δίστασε να συγκρουστεί με τον ιστορικό συμβιβασμό του ΚΚΕ όταν ακριβώς τέθηκε το δίλημμα που διατύπωσε και σε ένα από τα πιο γνωστά βιβλία του, δηλαδή «Ρήξη ή ενσωμάτωση;». Διάλεξε τον δύσκολο δρόμο της ρήξης όχι μόνο με την υποταγή στον καπιταλιστικό μονόδρομο με σοσιαλδημοκρατικό μανδύα αλλά και με τον αρτηριοσκληρωτικό δογματισμό του παραδοσιακού κομμουνιστικού κινήματος.
Στα δύσκολα χρόνια μετά την κατάρρευση, προσπάθησε με κριτικό, νηφάλιο και δραστήριο πνεύμα να διερευνήσει τις αιτίες της ήττας, χρησιμοποιώντας τον μαρξισμό για να εξηγήσει την κρίση του. Ο Ευτύχης ήταν υπέρμαχος ενός μαρξισμού που δεν θα είναι «εικόνισμα», αλλά διατηρώντας το επιστημονικό του κεκτημένο, θα είναι ζωντανός και αναπτυσσόμενος. Όπως έγραφε τον Μάιο του 1991 στο Πριν: «Αυτό που πρέπει, συνεπώς, να κάνουμε σήμερα είναι να αποκαθαρίσουμε τη θεωρία από την οποιαδήποτε σκουριά, να αναδείξουμε τον επαναστατικό πυρήνα της, να την αναπτύξουμε ώστε να βρεθεί σε αντιστοιχία με τα προβλήματα της εποχής μας.»
Επιστροφή στον Μαρξ λοιπόν, ως αφετηρία για την κατανόηση του σημερινού κόσμου και την επαναστατική αλλαγή του. Ο Ευτύχης ήταν κομμουνιστής άλλης πάστας από αυτούς που έχουμε συνηθίσει ως άχρωμα, άοσμα παιδιά του κομματικού σωλήνα. Ήταν μια πολύπλευρη προσωπικότητα με ιδιαίτερη θεωρητική, πολιτιστική και πολιτική παιδεία, και με μια αστείρευτη φιλομάθεια. Έλεγε χαρακτηριστικά : «Γνωρίζουμε τον κόσμο αλλάζοντάς τον, αλλά για να τον αλλάξουμε πρέπει να τον γνωρίζουμε όσο βαθύτερα γίνεται». Αυτό είχε ως αποτέλεσμα το διανοητικό του έργο να καλύπτει μια ιδιαίτερα ευρεία γκάμα, από ζητήματα φιλοσοφίας και επιστήμης μέχρι ζητήματα πολιτικής θεωρίας και στρατηγικής του κομμουνιστικού κινήματος.
Ο Ευτύχης ήταν το ζωντανό παράδειγμα της δυνατότητας η μαρξιστική διανόηση να είναι οργανικά συνδεδεμένη με την κομμουνιστική πολιτική
Πολύ περισσότερο όμως, ο Ευτύχης συνέβαλλε καθοριστικά στην επανανοηματοδότηση της έννοιας της ουτοπίας, που χάρισε και το όνομα της στο ομώνυμο περιοδικό που για πάνω από 30 χρόνια συνέβαλλε καθοριστικά στην (συνεχιζόμενη) υπόθεση της επαναστατικής ανανέωσης του μαρξισμού και στην αντεπίθεση των κομμουνιστικών ιδεών, συσπειρώνοντας έναν ευρύτατο κύκλο μαρξιστικής διανόησης. Συχνά η λέξη ουτοπία χρησιμοποιείται υποτιμητικά από τους πολέμιους του κομμουνισμού, προκειμένου να αναδείξουν είτε ότι πρόκειται περί ευγενικής, ρομαντικής «χίμαιρας» που δεν αντιστοιχεί στη σημερινή σκληρή πραγματικότητα, είτε πολύ περισσότερο ότι πρόκειται για ανόητα παιδιαρίσματα. Ο Ευτύχης χρησιμοποιούσε συχνά και ενίοτε προκλητικά τη λέξη αυτή για να αναδείξει την αναγκαιότητα αλλά και τη δυνατότητα οικοδόμησης μιας άλλης απελευθερωτικής κοινωνίας. «Μιλάμε δηλαδή για την ανάγκη να ψηλαφίσουμε την δική μας ουτοπία, όχι σαν δονκιχωτική φαντασίωση αλλά σαν την ρεαλιστική σύλληψη αυτού που μπορεί να μην έχει ακόμα τόπο ({ουτοπία = ου(κ)+ τόπος}, αλλά που θα μπορούσε να αποτελέσει την πραγματικότητα του αύριο. «Η ρεαλιστική, κομμουνιστική ουτοπία επομένως δεν είναι υποταγμένη σε κάποια Ιδέα, όπως στον Πλάτωνα (ή στην εποχή μας στον Μπαντιού) αλλά ενυπάρχει στην σημερινή πραγματικότητα, ως η ιστορική της άρνηση, και ως μια παρούσα, αλλά όχι πραγματωμένη δυνατότητα» έγραφε στο έργο του Ανθρώπινη φύση – για έναν κομμουνισμό του πεπερασμένου το 2013.
Η επιμονή αυτή του Μπιτσάκη στην διεκδίκηση της έννοιας της ουτοπίας, είναι και μια υπενθύμιση ότι η ανάδειξη της προοπτικής είναι αυτή που μπορεί να ανοίξει ορίζοντες στην σκέψη και στη δράση των ανθρώπων και να λειτουργήσει θετικά με πολλαπλασιαστικά αποτελέσματα στη σημερινή κοινωνικοπολιτική αντιπαράθεση. Όπως υπενθυμίζει και ο Λένιν σε μια από τις δαιδαλώδεις κοπιαστικές και πολύωρες αντιπαραθέσεις με τους μενσεβίκους σε σχέση με την περιβόητη διαλεκτική οικονομικού και πολιτικού αγώνα, απελπισμένος από τα συνηθισμένα πολιτικά επιχειρήματα επικαλείται τον Πισάρεφ για να υποστηρίξει πως αν δεν φανταστούμε μια άλλη πραγματικότητα αποκλείεται να την προσεγγίσουμε. «Αν ο άνθρωπος ήταν ολότελα στερημένος από την ικανότητα να ονειροπολεί κατ’ αυτόν τον τρόπο, αν δεν μπορούσε κάπου-κάπου να τρέχει μπροστά και να συλλαμβάνει με τη φαντασία του μια ακέραια και ολοκληρωμένη εικόνα του δημιουργήματος που μόλις αρχίζει να πλάθεται μέσα στα χέρια του, τότε δεν μπορώ καθόλου να φανταστώ ποιο κίνητρο θα παρακινούσε τον άνθρωπο να αναλάβει και να φέρει σε πέρας εκτεταμένα και επίπονα έργα στον τομέα της τέχνης, της επιστήμης και της πρακτικής ζωής… Όταν υπάρχει κάποια επαφή ανάμεσα στο όνειρο και τη ζωή, όλα είναι εντάξει».
Είμαστε ευγνώμονες στον Ευτύχη γι αυτή την παρακαταθήκη, και είμαστε αποφασισμένοι να αγωνιστούμε για να κάνουμε την ουτοπία πραγματικότητα.
