Ο ταξικός χαρακτήρας του αστικού κράτους και οι διαφορετικές μορφές του

Αντώνης Δραγανίγος

Kράτος: «Εργαλείο» ή «κοινωνική σχέση»;

Το Σύνταγμα αποτελεί την καταστατική αρχή του κράτους. Το ρυθμιστικό του πλαίσιο και τη νομική βάση της συγκρότησής του. Επομένως, μιλώντας για το Σύνταγμα δεν μπορεί παρά να μιλήσουμε για το ίδιο το κράτος. Μιλώντας για τη νομική, καταστατική αρχή τη συγκρότησής του, δεν μπορεί παρά να μιλήσουμε για την ουσία του.

Σε κοινέςΚατηγορίες

Για τα Τέμπη και όλα τα εγκλήματα του κέρδους

Έγκλημα στα Τέμπη και πολιτική τιμωρία

Το κράτος αποτελεί τον κεντρικό μηχανισμό εξουσίας, για άλλους λάφυρο προς κατάκτηση και διαχείριση και για άλλους αντικείμενο αλλαγής. Για τον επαναστατικό μαρξισμό, βασικός στόχος της επαναστατικής αλλαγής είναι η συντριβή του αστικού κράτους, ώστε να ανοίξει ο δρόμος προς την εξουσία της εργατικής τάξης και των συμμάχων της, την οικοδόμηση του κράτους της, αυτού του «μισοκράτους» που αναπτύσσει την εργατική δημοκρατία για τη συντριπτική πλειοψηφία του λαού, καταπιέζοντας μόνο την εκμεταλλεύτρια μειοψηφία.

Η συζήτηση στους κόλπους του μαρξισμού καθορίσθηκε από το ερώτημα αν το κράτος είναι «εργαλείο», ένας «πολιτικός μηχανισμός» στα χέρια της άρχουσας τάξης ή «κοινωνική σχέση», η οποία διαμορφώνεται κάτω από την επίδραση όλων των τάξεων πάνω σε αυτό τον μηχανισμό, ένα είδος «διακυβεύματος» που μπορεί να πάρει την μια ή την άλλη κατεύθυνση. Θεωρητικά η πρώτη αντίληψη οδηγούσε στην επαναστατική αλλαγή, στην ανάγκη «αφαίρεσης του εργαλείου» αυτού από τα χέρια της άρχουσας τάξης, ενώ η δεύτερη στη «μεταρρύθμιση» δηλαδή στην δυνατότητα σταδιακής αλλαγής μέσω της ταξικής πάλης και της επίδρασης των κάτω.

Όμως, τι καθορίζει την ουσία του αστικού κράτους; Και γιατί συναντάμε ιστορικά και πολιτικά τόσο διαφορετικούς τύπους κράτους, από το σημερινό κοινοβουλευτικό κράτος έως τις δικτατορίες ή τα φασιστικά κράτη;

Εχθρικοί θεσμοί

Το κράτος δεν αλλάζει «από τα μέσα», απαιτείται επανάσταση για το τσάκισμά του

Στον μαρξισμό δεν υπάρχει τίποτα έξω από τις κοινωνικές σχέσεις. Τα πάντα καθορίζονται από αυτές, με πυρήνα την αντίθεση κεφαλαίου-εργασίας, τη θεμελιακή κοινωνική σχέση που διαπερνά όλες τις υπόλοιπες και τις καθορίζει. Το κράτος, αποτελεί το κεντρικό στοιχείο του νομικο-πολιτικού εποικοδομήματος, που «υψώνεται» πάνω στη βάση των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής και καθορίζεται από αυτές, όμως όχι με τρόπο γραμμικό και μονόπλευρο, αλλά διαλεκτικό.

Το κράτος ως προς τον χαρακτήρα του, δηλαδή την ουσία του στον καπιταλισμό, είναι πάντα κράτος αστικό, ανεξάρτητα από τις μορφές που μπορεί να παίρνει. Πρόκειται για έναν ειδικό πολιτικό μηχανισμό, έξω και πάνω από την κοινωνία, ο οποίος συγκεντρώνει στα χέρια του το μονοπώλιο της βίας.

Η ιδιωτική ιδιοκτησία και ο χωρισμός του εργάτη από τα μέσα παραγωγής αποτελούν τη βάση του χωρισμού του από τα «μέσα εξουσίας». Ο μηχανισμός της πολιτικής εξουσίας είναι διαχωρισμένος από την εργατική τάξη και τα λαϊκά στρώματα, έξω από αυτά και ενάντια σε αυτά.

Επιπλέον, ο καπιταλιστικός καταμερισμός εργασίας βασίζεται στον διαχωρισμό της οργανωτικής-διοικητικής από την εκτελεστική εργασία, στον διαχωρισμό διανοητικής-χειρωνακτικής εργασίας, με την ενσωμάτωση των πρώτων ενάντια στις δεύτερες τόσο στο πεδίο της παραγωγής, που ενσωματώνονται στις δυνάμεις του κεφαλαίου, όσο και στο πεδίο της πολιτικής εξουσίας, που ενσωματώνονται στον μηχανισμό του κράτους.

Το αστικό κράτος είναι πάντα «συγκεντρωτικό» και «ιεραρχικό», για να εξασφαλιστεί η απρόσκοπτη επιβολή της κυρίαρχης πολιτικής τόσο προς «τα έξω», τον λαό, όσο και «προς τα μέσα», στο προσωπικό του κράτους.

Το αστικό κράτος έχει από την ίδια του την φύση «στεγανά». Ο σκληρός πυρήνας του και κυρίως οι μηχανισμοί του νόμου (δικαστική εξουσία) και της βίας (στρατός, αστυνομία) θωρακίζονται από την οποιαδήποτε επίδραση της ταξικής πάλης, σε ιδιαίτερα, περίκλειστα στεγανά, νόμιμα και «παράνομα».

Το αστικό κράτος οικοδομεί την ενότητα του «έθνους», εξασφαλίζοντας τη χωρική του ενότητα (σύνορα), σφυρηλατώντας την «ιστορική του συνέχεια» (χρονική ενότητα – «συνέχεια του έθνους»), παράγοντας την εθνική ομογενοποίηση (καταπιέζοντας, εξοβελίζοντας και καταστρέφοντας κάθε μειονότητα στο εσωτερικό του), συγκροτώντας τον αστικό συνασπισμό εξουσίας (εξασφαλίζοντας τους όρους της διευρυμένης αναπαραγωγής, διευθετώντας τις αντιθέσεις ανάμεσα στις διάφορες μερίδες της αστικής τάξης), εξασφαλίζοντας τις συμμαχίες της με τα μεσαία στρώματα, διασπώντας πολύπλευρα την εργατική τάξη.

Το κράτος αυτό δεν αλλάζει ταξικό χαρακτήρα με μεταρρυθμίσεις. Μόνο με την πολιτική επανάσταση και τη συντριβή του μπορεί να αλλάξει ριζικά ο χαρακτήρας του, για να οικοδομήσει η εργατική τάξη ένα κράτος νέου τύπου.

Αν το κράτος ως προς τον χαρακτήρα του δένεται άρρηκτα με τις καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής, ως προς τον τύπο του επηρεάζεται από την ταξική πάλη και, ανάλογα με τους συσχετισμούς δύναμης, μπορεί να πάρει πολύ διαφορετικές μορφές.

Έτσι, για παράδειγμα, στη σύγχρονη εποχή η αναπτυγμένη Δύση χαρακτηρίζεται βασικά από ένα κράτος με κοινοβουλευτικούς θεσμούς. Το κράτος που βασίζεται στην ύπαρξη και λειτουργία κοινοβουλίου, στην ύπαρξη -στον έναν ή τον άλλο βαθμό- πολιτικών κομμάτων, στη «διάκριση των εξουσιών», στην κατοχύρωση ενός ορισμένου βαθμού δημοκρατικών ελευθεριών και δικαιωμάτων.

Οι δημοκρατικές ελευθερίες και τα δικαιώματα δεν προέκυψαν ως «οικειοθελής παραχώρηση» της αστικής τάξης, αλλά ως αποτέλεσμα των επαναστάσεων και της επαναστατικής απειλής, καθώς και μεγάλης κλίμακας ιστορικών γεγονότων (αντιφασιστική νίκη). Δεν είναι δεδομένα.

Το ολοκληρωτικό κράτος, από την άλλη μεριά, στη μορφή της δικτατορίας ή του φασισμού, συνιστά κράτος ανοιχτής βίας και τρομοκρατίας, συντριβής της εργατικής τάξης, κατάργησης κάθε κοινωνικής και πολιτικής δημοκρατίας και του ίδιου του κοινοβουλευτισμού, φυλακών, βασανιστηρίων, εκτελέσεων. Η άρχουσα τάξη επιλέγει αυτόν τον τύπο κράτους ιδιαίτερα σε περιόδους παροξυσμού των ταξικών αντιθέσεων, προετοιμασίας πολέμων.

Όσο μένουμε στο πλαίσιο του ίδιου τύπου κράτους, οι μορφές διαχείρισής του (νεοφιλελευθερισμός, σοσιαλδημοκρατία κ.λπ.), όσο μεγάλη σημασία και αν έχουν, συνιστούν διαφορές τακτικού χαρακτήρα για το κομμουνιστικό κίνημα. Γι αυτό τον λόγο τα «δημοκρατικά μέτωπα απέναντι στη δεξιά-ακροδεξιά» αποτελούν μια αποτυχημένη εφαρμογή της (έτσι κι αλλιώς) λαθεμένης πολιτικής των «λαϊκών μετώπων» στην περίοδο του φασισμού.

Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν στις 21-22 Ιουνίου 2025