Βασίλης Τσιράκης
Πενήντα χρόνια συμπληρώθηκαν τον Φεβρουάριο από τον θάνατο του «ποιητή των θαλασσών» Νίκου Καββαδία, γραμματέα του ΕΑΜ Καλλιτεχνών το 1945. Πώς καταφέρνει η ποίησή του να είναι πολιτική, ενώ είναι ελάχιστες οι άμεσα πολιτικές αναφορές
«Ένα πυκνό πούσι έχει κατέβει και κρύψει από την οπτική γραμμή του ποιητή, όλο τον πόνο των ανθρώπων… Μια νύξη, κάποια θύμηση της τραγωδίας της φυλής του, πουθενά…», έγραφε το 1947, μεσούντος του Εμφυλίου, ο κριτικός Αιμίλιος Χουρμούζιος στη Νέα Εστία, με αφορμή την έκδοση του Πούσι.
«Η πενταετία 1931-36 ήταν η μαύρη εποχή για μας τους ναυτεργάτες, η χειρότερη στην ιστορία του ναυτικού μας… Ήταν πολύς ο πόνος, περίσσευε η οργή κείνα τα χρόνια στων βαποριών τις πλώρες… Απ’ όλα αυτά τίποτα δεν είδε ο κ. Καββαδίας; Τίποτε δεν μίλησε στην ποιητική ψυχή του την ευαίσθητη;», σημείωνε το 1969 για το Μαραμπού ο ναυτεργάτης και λογοτέχνης Βασίλης Λούλης, ενώ την ίδια περίοδο στα 13 χρόνια κυκλοφορίας της Επιθεώρησης Τέχνης (1954-1967) δεν υπάρχει καμία αναφορά στο έργο του.
Ο Ν. Καββαδίας βέβαια, γραμματέας του ΕΑΜ Λογοτεχνών το 1945, είχε γίνει δεκτός στην Εταιρεία Ελλήνων λογοτεχνών από το 1943, παρότι είχε στο ενεργητικό του μία μόνο ποιητική συλλογή. Την ίδια δεκαετία συνεργάζεται με το εβδομαδιαίο φιλολογικό περιοδικό Ελεύθερα Γράμματα και το περιοδικό της ΕΠΟΝ Νέα Γενιά, στα οποία δημοσιεύει τα ποιήματα Αθήνα 1943, Αντίσταση, Στον τάφο του Επονίτη και το Federico Garcia Lorca, που το συμπεριέλαβε στο Πούσι, ενώ στο πεζογράφημά του Βάρδια (1954) θα περιγράψει με απτό τρόπο σκηνές από την αντίσταση του λαού της Αθήνας στη διάρκεια της κατοχής, κάτι που προσπερνούν οι παραπάνω κριτικές.
Όμως το ζήτημα δεν είναι να μετρήσουμε και να βάλουμε στο ζύγι τον αριθμό των αναφορών ενός ποιητή στα πολιτικά γεγονότα της εποχής, αλλά να απαντήσουμε στο ερώτημα: Μπορεί ένας καλλιτέχνης να κάνει μέσα από το έργο του πολιτική χωρίς να μιλά άμεσα για πολιτική;
Και την καλύτερη απάντηση νομίζουμε θα την βρούμε σε ένα κείμενο του Κώστα Βάρναλη για το Πούσι, που δημοσιεύτηκε στον Ρίζο της Δευτέρας στις 27/1/1947: «Η συμπάθειά του για τους ναυαγούς της θάλασσας και της ζωής (όλοι και ζωντανοί και πεθαμένοι είναι ναυαγοί), φανερώνει ποιος είναι ο Αίτιος πίσω από το πούσι που τον κρύβει. Ο Αίτιος και ο υπεύθυνος για το σκοτωμό των ανθρώπων του λαού, είτε με τον πόλεμο, είτε με την πείνα και για το πνευματικό και ηθικό τους σκοτάδι είναι ο ίδιος ο διεθνικός Μινώταυρος, ο καπιταλισμός που στην άκρη του εκφυλισμού του και στην ώρα της πτώσης του γίνεται χίλιες φορές αιμοβότερο θεριό».
Άλλωστε, μετά τη μελοποίηση ποιημάτων του από τον Θάνο Μικρούτσικο (Σταυρός του Νότου, 1979) οπότε έγινε πλατιά γνωστό το έργο του, πολλοί στίχοι του έγιναν ατάκες της αγωνιζόμενης νεολαίας της δεκαετίας του 80:
Στίχοι του έγιναν συνθήματα της αγωνιζόμενης νεολαίας μετά τη μελοποίηση ποιημάτων του από τον Θάνο Μικρούτσικο
«Σιχαίνομαι τον ναυτικό που εμάζεψε λεφτά / Εμούντζωσε την θάλασσα και τηνε κατουράει», (Θεσσαλονίκη ΙΙ), «Ο μπούσουλας είναι που στρέφει ή το καράβι;», (Kuro Siwo), «Άλλοτες είχαμε τα πλοία κρυφό σκοπό / μα ο κόσμος έγινε σαν αδειανή φυλλάδα», (Καφάρ).
Αλλά και στα χρόνια της κατάρρευσης του λεγόμενου υπαρκτού σοσιαλισμού, «Όταν πυκνή ομίχλη θα μας σκέπαζε, τους φάρους θε να ακούγαμε να κλαίνε» (Γράμμα στον ποιητή Καίσαρα Εμμανουήλ), «Μα τα γαλόνια ξέφτισαν και σχίστηκε η στολή / τα ωραία του ρούχα επούλησε, την πέτσινή του τσάντα / κι ένα εργαλείο εκράτησε μονάχα, ναυτικό / τ’ όργανο εκείνο που μετράν τον ήλιο, τον εξάντα» (Ο πλοίαρχος Φλέτσερ) και βέβαια το κάλεσμα «Χόρεψε πάνω στο φτερό του καρχαρία» (Γυναίκα).
Η ποίηση του Νίκου Καββαδία είναι αφηγηματική, με πολλά αυτοβιογραφικά στοιχεία σαν ημερολόγιο, ενώ πολλά ποιήματά του μοιάζουν με μικρά διηγήματα. Η μελαγχολία, ο θάνατος και η μοναξιά είναι συστατικά στοιχεία του έργου του, χωρίς όμως να το κάνουν καταθλιπτικό ή μοιρολατρικό, ενώ οι αναφορές του σε εξωτικά μέρη δεν γίνεται από τη σκοπιά της ρομαντικής αναπόλησης του παρελθόντος. Ο κοσμοπολιτισμός του δεν είναι αστικός, αλλά εργατικός, καλώντας μας για μια ζωή έξω από την κανονικότητα, αυτή των ναυτικών, δηλαδή των επαναστατών, θα προσθέταμε εμείς.
Μελοποίηση έργων του Νίκου Καββαδία
Οι εμβληματικοί δίσκοι Σταυρός του Νότου του Θάνου Μικρούτσικου και Νίκος Καββαδίας-S/S Ιόνιον 1934 από τους Ξέμπαρκους περιέχουν αποκλειστικά ποιήματα του Ν. Καββαδία, ενώ μεμονωμένα ποιήματά του μελοποίησαν και άλλοι συνθέτες όπως η Μ. Κωχ, ο Γ. Σπανός, ο Λάκης με τα Ψηλά Ρεβέρ, οι αδελφοί Κατσιμίχα, ο M. Montanaro, ο Δ. Ζερβουδάκης, οι Χειμερινοί Κολυμβητές κ.ά.
1975: Ο Γιάννης Σπανός μελοποιεί και ο Κώστας Καράλης ερμηνεύει τον «Ιδανικό κι Ανάξιο Εραστή».
1977: Η Μαρίζα Κωχ μελοποιεί και ερμηνεύει 8 ποιήματα στον δίσκο ΜΑΡΙΖΑ ΚΩΧ: «Φάτα Μοργκάνα», «Πούσι», «Αρμίδα», «Μουσώνας», «Σταυρός του Νότου», «Θεσσαλονίκη ΙΙ», «Νανούρισμα» και «Μαραμπού».
1979: Ο Θάνος Μικρούτσικος μελοποιεί 11 ποιήματα στον εμβληματικό δίσκο Ο ΣΤΑΥΡΟΣ ΤΟΥ ΝΟΤΟΥ σε ερμηνεία Γιάννη Κούτρα: «Kuro Siwo», «Θεσσαλονίκη», «Σταυρός του Νότου» (ερμηνεία Αιμιλίας Σαρρή), «Ένα μαχαίρι» (ερμηνεία Βασίλη Παπακωνσταντίνου), «Γυναίκα», «Ένας νέγρος θερμαστής από το Τζιμπουτί», «Federico Garcia Lorca», «Αρμίδα», «Cambay’s water», «Εσμεράλδα» και «Πικρία»
1983: Ο Μιχάλης Τερζής μελοποιεί την «Αντινομία», την «Πικρία» και την «Αριάδνη στη Νάξο» σε ερμηνεία Κώστα Καράλη.
1984: Ο Λάκης με τα ψηλά ρεβέρ μελοποιεί το «William George Allum» και το «Black and white» με ερμηνεύτρια την Αρλέτα.
1986: Οι Ξέμπαρκοι (Ηλίας Αργιώτης, Νότης Χασάπης) μελοποιούν και ερμηνεύουν 11 ποιήματα στον δίσκο τους ΝΙΚΟΣ ΚΑΒΒΑΔΙΑΣ, S/S/ IONION 1934: «Αντινομία», «Οι Γάτες Των Φορτηγών», «Πούσι», «Οι Προσευχές Των Ναυτικών», «Γράμμα Ενός Αρρώστου» (ερμηνεία Δήμητρα Γαλάνη), «Θεσσαλονίκη ΙΙ», «Καραντί», «William George Allum», «William George Allum», «A Bord De L’ Aspasia» και «Yara-Yara».
1986: Πρώτη εκτέλεση του μελοποιημένου ποιήματος «7 νάνοι στο ss Cyrenia» από τη Χαρούλα Αλεξίου στον δίσκο «Η αγάπη είναι ζάλη» (1986). Το τραγούδι ταυτίστηκε με τη φωνή του συνθέτη του, Θάνου Μικρούτσικου από όταν το ερμήνευσε για πρώτη φορά ηχογραφημένο στο άλμπουμ «Για πιάνο και φωνή – Ζωντανή ηχογράφηση στις Βρυξέλλες» το 1990. Το 1991 ηχογραφήθηκε και συμπεριλαμβάνεται στο δίσκο «Γραμμές των οριζόντων» που περιλαμβάνει επανεκτελέσεις και νέες ενορχηστρώσεις ποιημάτων του Καββαδία. Το τραγούδι περιλαμβάνεται και στο δίσκο του 1998: «Ο Θάνος Μικρούτσικος τραγουδά Θάνο Μικρούτσικο»
1987: Οι αδερφοί Κατσιμίχα μελοποιούν και ερμηνεύουν την «Μαϊμού»
1988: Ο Κώστας Χαριτάτος μελοποιεί και ερμηνεύει την «Αντινομία»..
1988: Ο Δημήτρης Ζερβουδάκης μελοποιεί και ερμηνεύει το «Γράμμα στον ποιητή Καίσαρα Εμμανουήλ».
1989: Η Μαρίζα Κωχ μελοποιεί και ερμηνεύει τη «Στεριανή ζάλη».
1996: Ο Michel Montanaro μελοποιεί την «Πικρία» σε ερμηνεία της Νένας Βενετσάνου.
2004: Ο «Χειμερινός κολυμβητής» Χάρης Παπαδόπουλος μελοποιεί και ο Βασίλης Λέκκας ερμηνεύει την «Μικρή χορεύτρια» και τον «Guevara».
2007: Οι Ερασιτέχνες Εραστές μελοποιούν το «Είσαι ανθός» και «Το δάκρυ» σε ερμηνείες Μαίρης Δούτση κι Γιώργου Τσακαλίδη.
2007: Οι Χειμερινοί Κολυμβητές μελοποιούν τους «Παραλληλισμούς».
2008: Οι Apurimac μελοποιούν και ερμηνεύουν την «Αρμίδα» (Πειρατικό).
2016: Μουσικοχορευτική παράσταση αφιερωμένη στην ποίηση του Νίκου Καββαδία και τη μουσική του Θάνου Μικρούτσικου σε σκηνοθεσία Θέμη Μουμουλίδη
2019: Ο Θάνος Μικρούτσικος δίνει στο Ηρώδειο μια μεγάλη συναυλία-αφιέρωμα για τον Νίκο Καββαδία.
