Γιάννης Ελαφρός
Αφιέρωμα 50 χρόνια μεταπολίτευση
Το Πολυτεχνείο και η αντιδικτατορική πάλη κλόνισαν τη χούντα, θρυμμάτισαν την κοινωνική της ανοχή, έκαψαν τη δική της προσπάθεια ελεγχόμενης «φιλελευθεροποίησης» και όξυναν τις αντιφάσεις και τις εσωτερικές της συγκρούσεις, καθώς ενεργοποίησαν κι έφεραν στο προσκήνιο την απειλή και τη δυνατότητα μιας ριζικής ανατροπής από τον λαϊκό εργατικό παράγοντα. Το πραξικόπημα στην Κύπρο και όσα ακολούθησαν ήταν η χαριστική βολή…
- 15 Ιούλη: Το πραξικόπημα στην Κύπρο ανοίγει τον Ασκό του Αιόλου και επιταχύνει τις εξελίξεις.
- 20 Ιούλη: Εκδηλώνεται η πρώτη φάση της εισβολής της Τουρκίας, γνωστή και ως «Αττίλας 1». Άφαντη η ηγεσία της χούντας των Αθηνών.
- 24 Ιούλη: Προσγειώνεται στην Αθήνα ο Κ. Καραμανλής, «προσκεκλημένος» των στρατιωτικών, της αστικής τάξης και των Αμερικανών. Την ίδια μέρα σχηματίζει κυβέρνηση.
- 14 Αυγούστου: Αποχώρηση από το στρατιωτικό σκέλος του ΝΑΤΟ, μετά τον «Αττίλα 2».
Το απόγευμα της 23ης Ιούλη 1974, πλήθη λαού και νεολαίας είχαν κατακλύσει τους δρόμους της Αθήνας καταγγέλλοντας το χουντικό καθεστώς και ζητώντας ελευθερία. Το στρατιωτικό πραξικόπημα της ελληνικής χούντας στην Κύπρο, στις 15 Ιούλη, κατά της κυβέρνησης Μακαρίου, που άναψε το πράσινο φως για την τουρκική εισβολή στις 20 Ιούλη, απογείωσε την οργή του κόσμου, οδηγώντας το καθεστώς σε κατάρρευση. Ο αρχηγός της χούντας, Δημήτρης Ιωαννίδης, μετά τον παραμερισμό του Παπαδόπουλου, είχε εξαφανιστεί, όπως και ο «πρωθυπουργός» Αδαμάντιος Ανδρουτσόπουλος και ο «υπουργός Εξωτερικών» Κωνσταντίνος Κυπραίος. Για τη διαχείριση της καταστροφής απέμειναν ο «πρόεδρος της Δημοκρατίας» στρατηγός Φαίδωνας Γκιζίκης, μαζί με τους επικεφαλής των ενόπλων δυνάμεων: τον στρατηγό Γρηγόρη Μπονάνο, τον αντιστράτηγο Ανδρέα Γαλατσάνο (στρατός), τον αντιπτέραρχο Αλέξανδρο Παπανικολάου (αεροπορία) και τον αντιναύαρχο Πέτρο Αραπάκη (ναυτικό). Οι διαδικασίες αντικατάστασης της χούντας από κυβέρνηση αστών πολιτικών, που κυοφορούνταν από καιρό, επιταχύνονται.
Από τα ξημερώματα της 20ης Ιούλη βρίσκεται στην Αθήνα ο υφυπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ Τζόζεφ Σίσκο. Προφανώς, η παρουσία του την ημέρα της τουρκικής εισβολής μόνο τυχαία δεν ήταν – ήθελε να ελέγξει τις εξελίξεις όσον αφορά τα ελληνοτουρκικά, αλλά και σχετικά με την πολιτική μετάβαση. Ο Σίσκο, σε ανοικτή γραμμή με τον τότε υπουργό Εξωτερικών, τον διαβόητο Χένρι Κίσινγκερ, ήρθε σε επαφή με τονΑραπάκη, με τον οποίο συμφώνησε κατάπαυση του πυρός στην Κύπρο στις 22 Ιουλίου.
Την ίδια μέρα, ο Κίσινγκερ προαναγγέλλει πως «επίκειται πολιτική αλλαγή στην Αθήνα», προφανώς καλά ενημερωμένος κι εκφράζοντας τη θέληση των ΗΠΑ. Οι εξελίξεις έχουν δρομολογηθεί. Το πρωί της 23ης Ιούλη συσκέπτονται τα τέσσερα στελέχη των ενόπλων δυνάμεων και αποφασίζουν να ζητήσουν από τον Γκιζίκη να παραδοθεί η κυβέρνηση σε πολιτικά πρόσωπα. Χωρίς αντίρρηση αυτός συγκαλεί σύσκεψη με αστούς πολιτικούς (μεταξύ αυτών Ε. Αβέρωφ, Γ. Μαύρο, Π. Κανελλόπουλο, Π. Γαρουφαλιά, Σ. Μαρκεζίνη, Γ. Αθανασιάδη – Νόβα, Ξ. Ζολώτα), στην οποία αποφασίζεται η διαμόρφωση κυβερνητικού σχήματος από τον Παναγιώτη Κανελλόπουλο (ηγέτη της ΕΡΕ όταν έγινε το πραξικόπημα) και τον Γεώργιο Μαύρο της Ένωσης Κέντρου. Κι ενώ έχουν φύγει αυτοί, μένουν οι στρατιωτικοί με τον Ευάγγελο Αβέρωφ, ο οποίος έπαιζε διαρκώς ρόλο γεφυροποιού του αστικού πολιτικού κόσμου με τη χούντα και καταλήγουν στην πρόταση Καραμανλή, που προφανώς θεωρείται πιο κατάλληλος για να ελεγχθεί η κατάσταση. Επικοινωνούν μαζί του στο Παρίσι και ο Καραμανλής δέχεται να επιστρέψει και να αναλάβει. Οι στρατιωτικοί τον πιέζουν για την όσο πιο γρήγορη ανάληψη της πρωθυπουργίας. Νωρίτερα είχε επικοινωνήσει με μαζί του και ο βασιλιάς από το Λονδίνο, ζητώντας του συνάντηση, την οποία ο Καραμανλής αρνήθηκε. Η προετοιμασία για την αλλαγή φρουράς είχε κατανείμει τους ρόλους.
Ο Κ. Καραμανλής αναχωρεί στις 10 μ.μ. της 23ης Ιουλίου από το Παρίσι. Το αεροπλάνο που παραχώρησε ο Γάλλος πρόεδρος, Βαλερί Ζισκάρ ντ’ Εστέν, προσγειώνεται στο Ελληνικό στις δύο τα ξημερώματα της 24ης Ιούλη. Πλήθος κόσμου έχει κατακλύσει το αεροδρόμιο, ενώ όλη η Αθήνα είναι στο πόδι. Από τα νότια προάστια μέχρι το κέντρο και σε άλλα σημεία, οι δρόμοι είναι γεμάτοι. Το σύνθημα «Δώστε τη χούντα στον λαό» συγκλονίζει και δείχνει μια διάθεση να μπει στο προσκήνιο ο λαϊκός παράγοντας, που μένει όμως μετέωρη.
Οι ΗΠΑ παρακολουθούσαν στενά και καθοδηγούσαν τις εξελίξεις σε Ελλάδα και Κύπρο
Στις 24 Ιούλη συγκροτείται η νέα κυβέρνηση με πρωθυπουργό τον Καραμανλή, αντιπρόεδρο και υπουργό Εξωτερικών τον Μαύρο, υπουργό Συντονισμού τον Ζολώτα, Εθνικής Άμυνας τον Αβέρωφ, Εσωτερικών τον Ράλλη και Δημόσιας Τάξης τον Σόλωνα Γκίκα, μεταξύ άλλων. Η κυβέρνηση ονομάστηκε «Εθνικής Ενότητας», αλλά σε αυτήν κυριαρχούσαν στελέχη της Δεξιάς, υπήρχαν πολιτικοί του μετριοπαθούς Κέντρου, αλλά όχι πολιτικοί προερχόμενοι από το ΠΑΚ του Α. Παπανδρέου και την Αριστερά. Αποκαλυπτική ήταν η ανάθεση (των δύο κρίσιμων και… ένοπλων υπουργείων) στον Αβέρωφ, που είχε διαρκώς επαφές με τη χούντα και τον Γκίκα, με μακρά πορεία στον κρατικό μηχανισμό και ο οποίος καταγγέλλονταν ως ακροδεξιός.
Η πρώτη απόφαση της κυβέρνησης, στις 24 Ιουλίου, υπό το βάρος των κινητοποιήσεων του κόσμου, ήταν η κατάργηση του στρατοπέδου κράτησης στη Γυάρο και η απελευθέρωση όλων των πολιτικών κρατουμένων, οπουδήποτε κι αν κρατούνταν, η αμνηστία σε όλα τα πολιτικά αδικήματα, η απόδοση ιθαγένειας σε όσους είχε αφαιρεθεί και η δυνατότητα επιστροφής από το εξωτερικό. Στις 14 Αυγούστου η κυβέρνηση θα πάρει απόφαση αποχώρησης από το στρατιωτικό σκέλος του ΝΑΤΟ, μετά το δεύτερο κύμα της τουρκικής εισβολής στην Κύπρο, χωρίς όμως να σπάσουν ουσιαστικά οι στρατιωτικοί δεσμοί με τις ΗΠΑ – οι αμερικανικές βάσεις λειτουργούσαν κανονικά.
Επρόκειτο για κινήσεις εκτόνωσης της λαϊκής δυναμικής. Συνολικά, η μεταβίβαση της διακυβέρνησης από τη στρατιωτική χούντα σε αστικές πολιτικές δυνάμεις έγινε με την ενεργή συμβολή των ΗΠΑ και χωρών της ΕΟΚ, καθώς υπήρχε το ενδεχόμενο η κρίση και η κατάρρευση του δικτατορικού καθεστώτος να διαμορφώσει συνθήκες για ρήγμα στο αμερικανο-νατοϊκό συνεχές κι ευρύτερα στο αστικό πολιτικό σύστημα. Στο πλαίσιο αυτό επιταχύνθηκε, υπό το βάρος και της κυπριακής τραγωδίας, η μεταβίβαση της διακυβέρνησης, με όρους που έμοιαζαν με «αλλαγή φρουράς» για τη συνέχιση της καπιταλιστικής κυριαρχίας έστω και με αναταράξεις, που θεωρούνταν παροδικές.
Τη χούντα δεν την έριξε το Πολυτεχνείο, αλλά η Κύπρος, λέγεται από ορισμένες πλευρές, συχνά από όσους θέλουν να υποβιβάσουν τον ρόλο της λαϊκής κινητοποίησης. Στην πραγματικότητα, το Πολυτεχνείο και η αντιδικτατορική πάλη κλόνισαν τη χούντα, θρυμμάτισαν την κοινωνική της ανοχή, έκαψαν τη δική της προσπάθεια ελεγχόμενης «φιλελευθεροποίησης» και όξυναν τις αντιφάσεις και τις εσωτερικές της συγκρούσεις, καθώς ενεργοποίησαν κι έφεραν στο προσκήνιο την απειλή ριζικής ανατροπής από τον λαϊκό εργατικό παράγοντα. Το πραξικόπημα στην Κύπρο ήταν η χαριστική βολή…
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν (20.7.24)
Στο Πριν που κυκλοφορεί το Σάββατο 20/7: Αφιέρωμα στα 50 χρόνια μεταπολίτευση
