Η «συγχρονισμένη» πτώση των δικτατοριών του Νότου

Στο φόντο της μεγάλης πετρελαϊκής και οικονομικής κρίσης του 1973 και των συνεπειών της για τον καπιταλισμό, οξύνθηκαν οι αντιφάσεις στο εσωτερικό των δικτατορικών καθεστώτων και στις δομές που είχαν δημιουργήσει. Παράλληλα, η ΕΟΚ διεκδίκησε μεγαλύτερο μερίδιο από τον ζωτικό της χώρο, υποχρεώνοντας τις μέχρι τότε κυρίαρχες ΗΠΑ σε μερική υποχώρηση, σε οικονομικό και πολιτικό επίπεδο.

Τι ενώνει την Ελλάδα με την Ισπανία και την Πορτογαλία;

Οι αντικειμενικές δυνατότητες για επαναστατικό κλονισμό ήταν υπαρκτές αλλά τα ΚΚ έδωσαν πίστωση χρόνου στις αστικές τάξεις

Τον Απρίλιο του 1974 θα πέσει η δικτατορία στην Πορτογαλία, τον Ιούλιο της ίδιας χρονιάς στην Ελλάδα και τον Νοέμβριο του 1975 στην Ισπανία. Οι βασικές αιτίες για την πτώση τους, αλλά και για τη ματαίωση της εργατικής επαναστατικής λύσης και στις τρεις περιπτώσεις, θα είναι η έκρηξη των αντιφάσεών τους στο φόντο της κρίσης του 1973. Στοιχεία που θα εκφραστούν κυρίαρχα -από πολιτικής άποψης- στο στράτευμα, στη λαϊκή και εργατική αφύπνιση και στην αδυναμία της Αριστεράς να διαμορφώσει την αναγκαία ανάλυση για την εποχή και να προσδώσει επαναστατικό πρόγραμμα εξουσίας, μορφή και προοπτική στην αντίσταση. Ήταν μια περίοδος λαϊκής αντίστασης και απόρριψης των δικτατοριών και στις τρεις χώρες, που όμως δεν εκφράστηκε με μια μαζική, ανοιχτή και κατά μέτωπο εξέγερση με πρωταγωνιστικό ρόλο της εργατικής τάξης και συμμετοχή πλατύτερων εκμεταλλευόμενων κοινωνικών ας δούμε συγκεκριμένα:

Πιο συγκεκριμένα, και στις τρεις χώρες η δεκαετία του 1960 χαρακτηρίζεται από την εισροή ξένων κεφαλαίων με στόχο την εκβιομηχάνιση, με συντριπτικά ποσοστά αμερικανικής παρουσίας. Στην Πορτογαλία, από το 1960 μέχρι και το 1971, το ΑΕΠ αυξάνεται κάθε χρόνο κατά 6% περίπου, με 37,2% του ενεργού πληθυσμού να εργάζεται στη βιομηχανία (από 24,9% το 1950). Στην Ισπανία οι ξένες επενδύσεις στη βιομηχανία από 36,1 εκατ. δολάρια το 1960 βρίσκονται στα 180 εκατ. δολάρια το 1968, με αύξηση του ΑΕΠ κατά 7% περίπου κάθε χρόνο, ενώ το 36% του ενεργού πληθυσμού εργάζεται στη βιομηχανία. Στην Ελλάδα, επίσης, μεταξύ 1960 και 1967 το ΑΕΠ αυξάνει κάθε χρόνο κατά 6,7% περίπου. Και εδώ, η διείσδυση αμερικανικών κεφαλαίων για τη βιομηχανία δίνουν τον τόνο, με το 25% του ενεργού πληθυσμού εργάζεται στη βιομηχανία το 1971 έναντι 14% το 1960. Στην Ελλάδα, μάλιστα, αυτή η διαδικασία εισροής ξένων κεφαλαίων με προνομιακούς όρους ύπαρξης στον ελληνικό χώρο έχει ξεκινήσει από την κυβέρνηση Παπανδρέου το 1964, την οποία θα παραλάβει και θα «απογειώσει» η δικτατορία.

Έτσι, η κρίση του 1973 – προανακρούσματα της οποίας έχουν ήδη εμφανιστεί από το τέλος του 1970 – είναι λογικό να πλήξουν πρώτες εκείνες ακριβώς τις χώρες που έχουν στηρίξει την βιομηχανική ανάπτυξη και την οικονομία τους στα αμερικανικά κεφάλαια. Την ίδια περίοδο, η ΕΟΚ ετοιμάζει την πρώτη της διεύρυνση (με την προσχώρηση και της Μεγάλης Βρετανίας) και επιχειρεί να μπει δυναμικά οικονομικά και στις τρεις χώρες (πομφόλυγες οι δημοκρατικές ευαισθησίες της «ευρωπαϊκής οικογένειας» από τότε). Είναι ενδεικτικό ότι στην Πορτογαλία το 1971 στις ΗΠΑ αντιστοιχεί το 46% των ξένων επενδύσεων, ενώ το 1973 μόλις το 14%, με το υπόλοιπο να μοιράζεται σε Γερμανία, Γαλλία και Βρετανία! Στην Ισπανία, οι ΗΠΑ θα περάσουν από το 48% το 1965 στο 29% το 1970. Στην Ελλάδα κάτι ανάλογο, με τα γαλλικά κεφάλαια να περνούν στη δεύτερη θέση.

Αυτές οι αλλαγές στον καπιταλισμό και η μεταβολή της στάσης των ΗΠΑ στο φόντο της κρίσης, θα δώσουν χώρο στις ιμπεριαλιστικές δυνάμεις της ΕΟΚ, κάτι που με τη σειρά του θα δημιουργήσει κλυδωνισμούς και διαφωνίες στρατηγικής εντός των κυρίαρχων μπλοκ και στις τρεις δικτατορίες. Η αναζήτηση «φιλελευθεροποίησης» των καθεστώτων, που εκφράστηκε ιδιαίτερα στις περιπτώσεις της Ισπανίας και της Ελλάδας, είναι απόρροια αυτών των εξελίξεων. Ταυτόχρονα, θα προκληθούν εσωτερικές αντιπαραθέσεις και στο στράτευμα, που είναι ο πυρήνας των δικτατοριών και στις τρεις περιπτώσεις: Αφύπνιση των λαών της Αφρικής και συντριβή της Πορτογαλίας από τα εθνικοαπελευθερωτικά κινήματα στις αποικίες που κατείχε, «Κίνημα στο Ναυτικό» τον Μάη του 1973 στην Ελλάδα με εσωτερικές συγκρούσεις και στα τρία όπλα, στην Ισπανία ανοιχτές συγκρούσεις μεταξύ στρατού και χωροφυλακής την επομένη της εκτέλεσης από την ΕΤΑ του Μπλάνκο, που ήταν ο φιλόδοξος πρωθυπουργός ο οποίος θα εξασφάλιζε την συνέχιση της δικτατορίας μετά το θάνατο του Φράνκο.

Η νάρκη στα θεμέλια όλων αυτών των εκδηλώσεων είναι η λαϊκή αφύπνιση και οι αγώνες που πυροδοτήθηκαν με διάφορες μορφές –παθητική αντίσταση, απεργίες, συγκρούσεις, νεολαιίστικα ξεσπάσματα. Στην Ισπανία, το 1969 και το 1970, έχουμε κοινωνικές αναταραχές και απεργίες. Στην Πορτογαλία τα ίδια, με κέντρο τη νεολαία και το αντιπολεμικό κίνημα και υπέρ των αποικιών, ενώ η Επανάσταση των Γαρυφάλλων θα διαρκέσει 19 μήνες, με πρωταγωνιστή τον Καρβάλιο και αριστερούς αξιωματικούς. Στην Ελλάδα, επίσης, λαϊκή εξέγερση με κέντρο τη νεολαία και απόγειο το Πολυτεχνείο, αγροτικοί αγώνες, εργατικές αντιστάσεις. Ταυτόχρονα, ο πληθωρισμός στην Πορτογαλία φτάνει 25% το 1973 και το 30% στην Ελλάδα. Η κρίση χτυπά σαν… ηλεκτρικό ρεύμα τους όρους ζωής της εκμεταλλευόμενης κοινωνικής πλειοψηφίας και αυτή επιχειρεί να απαντήσει με αυτοθυσία – αλλά χωρίς ηγεσία που να διαθέτει σχέδιο νίκης. Η λαϊκή δυσφορία, παρ’ όλα αυτά, δεν εκτονώνεται σε μια σημαντική στιγμή κρίσης στρατηγικής των κυρίαρχων.

Η Αριστερά και στις τρεις χώρες αδυνατεί να δώσει διέξοδο. Δεν αντιλαμβάνεται τις κολοσσιαίες αλλαγές που συμβαίνουν στον «εσωτερικό» και διεθνή καπιταλισμό και τα ρήγματα που διαμορφώνονται στις δικτατορίες. Εγκλωβισμένη στο αναλυτικό σχήμα των «υπανάπτυκτων» χωρών, θα υποταχτεί στην κυρίαρχη αστική μερίδα που θα επιδιώξει να διαχειριστεί ομαλά τη μετάβαση στην κοινοβουλευτική δημοκρατία, χωρίς καμία πίστη στο λαϊκό παράγοντα. Σε απόλυτο συντονισμό με τις προθέσεις της Σοβιετικής Ένωσης και τον μεταπολεμικό «καταμερισμό» με την καπιταλιστική Δύση.

Για να αντιληφθούμε το μέγεθος της άρνησης των ΚΚ να οδηγήσουν στην επαναστατική λύση, αρκεί μόνο να σημειώσουμε ότι στην Πορτογαλία θα μεσολαβήσουν δύο ολόκληρα χρόνια μέχρι τις πρώτες εκλογές, το ίδιο και στην Ισπανία, ενώ παρά τη νίκη Καραμανλή στην Ελλάδα, το καθεστώς θα χαρακτηρίζεται από τον ίδιο ως ασταθές τουλάχιστον μέχρι το καλοκαίρι του 1975 (προηγήθηκε αποτυχημένο νέο πραξικόπημα το Φλεβάρη). Οι αντικειμενικές δυνατότητες για μια εργατική επαναστατική πάλη ήταν υπαρκτές και η αστάθεια των καθεστώτων παρούσα. Τα ΚΚ έδωσαν πίστωση χρόνου στην αστική τάξη να ρυθμίσει -έστω και προσωρινά- τις αντιφάσεις της και να εγκαθιδρύσει και στις τρεις χώρες μια δημοκρατία υπό περιορισμό.