Έκτωρ-Ξαβιέ Δελαστίκ
Σε αυτές τις εκλογές αναπτύχθηκε ακόμα περισσότερο η προεκλογική αντιπαράθεση, των συστημικών κομμάτων, στο TikTok και σε άλλες πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης. Πολλοί μίλησαν για φτωχό και απλοποιημένο λόγο. Φταίει το μέσο ή το μήνυμα; Και ποια είναι τα χαρακτηριστικά των νέων μέσων;
Τα τελευταία χρόνια έχουν γραφτεί πολλές σελίδες για την πολιτική των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης (ΜΚΔ), εσχάτως για την «πολιτική του TikTok». Θέλοντας να κατανοήσουμε το φαινόμενο, δε μπορούμε παρά να ξεκινήσουμε από την ιστορική εξέλιξη και τη βάση του. Με αυτό εννοούμε πως είναι μάλλον ο νέος κρίκος μιας πολύ γνωστής αλυσίδας: κάθε νέο τεχνολογικό μέσο που επιτρέπει την πρόσβαση στις μάζες διαμορφώνει τον πολιτικό λόγο. Είναι γνωστή επί παραδείγματι η προσοχή που δινόταν στους λόγους του Ανδρέα Παπανδρέου ώστε οι πρώτες φράσεις να αποτελούν «τίτλους έτοιμους για πρωτοσέλιδο» για τις αριστερές, κεντρώες και δεξιές ημερήσιες εφημερίδες. Αντίστοιχα, η έλευση της τηλεόρασης σε κάθε λαϊκό σπίτι δημιούργησε μια νέα εποχή πολιτικού λόγου που ξεχωρίζει για τις μικρές και απλές φράσεις, όπου οι λογικές ανακολουθίες είναι απόλυτα επιτρεπτές εάν τα όσα λέγονται είναι αρκετά εντυπωσιακά ώστε να κρατούν την προσοχή των τηλεθεατών. Ποιές είναι, λοιπόν, οι παράμετροι που καθορίζουν και δημιουργούν τον πολιτικό λόγο των ΜΚΔ;
Η πρώτη και μεγαλύτερη καινοτομία είναι ο μονοπωλιακός εταιρικός έλεγχος στον τομέα. Ελάχιστες εταιρίες διαμοιράζουν τον τομέα των ΜΚΔ, πράγμα που σημαίνει πως κάθε τεχνική, οικονομική και πολιτική απόφαση μιας από αυτές καθορίζει μονοσήμαντα κάθε διαφημιστική και πολιτική στρατηγική. Στον χώρο της διαφήμισης και των δημοσίων σχέσεων είναι καθημερινή η προσπάθεια να «ψυχανεμιστούν» εάν υπήρξε κάποια αόρατη στο κοινό αλλαγή των αλγορίθμων, η οποία μπορεί να εκτοξεύσει ή να εξαφανίσει μια καμπάνια, πράγμα που σημαίνει πως οποιαδήποτε προνομιακή πρόσβαση σε στελέχη ή πληροφορίες περί των συγκεκριμένων εταιριών μπορεί να δώσει εξαιρετικά μεγάλα πλεονεκτήματα. Εδώ θα πρέπει να θυμίσουμε την παραδοσιακή σχέση του Twitter με την ακροδεξιά των ΗΠΑ, [α] οι ρίζες και οι οδηγίες χρήσης της οποίας βρίσκονται συγκεκριμένα στη χρήση των ΜΚΔ ως εργαλεία για την προσπάθεια αποσταθεροποίησης κυβερνήσεων της Λατινικής Αμερικής. [β] [γ].
Η δεύτερη καινοτομία βρίσκεται στην ίδια την αρχιτεκτονική των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης. Στον Τύπο και την τηλεόραση, ο σχετικά μικρός αριθμός εταιριών ενημέρωσης εξασφαλίζει πως οι χρήστες τους έχουν μια λίγο-πολύ γνωστή εκ των προτέρων βεντάλια ενημέρωσης. Αντιθέτως, τα ΜΚΔ προωθούν τη δημιουργία μιας «σφαίρας ενημέρωσης» γύρω μας, η οποία είναι εξατομικευμένη βάσει των επιθυμιών μας και με ισχυρή νουθεσία του αλγορίθμου της εκάστοτε εταιρίας. Λόγω της δομής των δικτύων που δημιουργούνται, η δημόσια συζήτηση είναι πολύ πιο συγκεντρωτική, καθώς λίγοι «παίκτες» έχουν τη δυνατότητα να διεισδύσουν στις «σφαίρες ενημέρωσης» των πολιτών με συστηματικό τρόπο. Βάσει στοιχείων του 2014, το 75% της δημόσιας συζήτησης στο Twitter αφορούσε το περιεχόμενο που παρήγαγε το 5% των λογαριασμών, με τη μερίδα του λέοντος να ανήκει στο 0,68% των λογαριασμών.[δ].
Η τρίτη καινοτομία είναι ίσως η πιο γνώριμη. Η ίδια η δομή και ο τρόπος λειτουργίας των ΜΚΔ βασίζεται σε δύο πυλώνες: πρώτον, την εθιστικότητα της χρήσης τους και δεύτερον, την ώθηση των χρηστών να κάνουν πολλές κινήσεις μέσα στην εφαρμογή, παράγοντας πολύτιμα μετα-δεδομένα που μετέπειτα εμπορεύεται η εταιρία με κάθε τους κίνηση. Αυτό για τις πολιτικές καμπάνιες σημαίνει δύο πολύ συγκεκριμένα πράγματα. Πρώτον, ο στόχος είναι η παραμονή του εκάστοτε πολιτικού προσώπου ή σχηματισμού για όσο το δυνατόν μεγαλύτερο χρονικό διάστημα στην οθόνη μας. Παραπληροφόρηση, εκνευριστικές ατάκες και εικόνες, εξόφθαλμα διαφημιστικά τρικ δεν είναι παρά εργαλεία που μεγιστοποιούν αυτόν τον χρόνο και το περιεχόμενο δεν ενδιαφέρει στην ουσία του ούτε παραγωγό ούτε καταναλωτή. Δεύτερον, οι πλατφόρμες των ΜΚΔ τείνουν να επιβραβεύουν τη ζωηρή συζήτηση κάτω από αναρτήσεις. Αποτέλεσμα είναι πως ο επιθετικός, απάνθρωπος λόγος και τα φασίζοντα συνθήματα εκ των πραγμάτων δημιουργούν πιο επιτυχημένες καμπάνιες, καθώς η αντιπαράθεση που προκαλούν δημιουργεί επιπλέον εισόδημα για την πλατφόρμα στην οποία λαμβάνει χώρα. Αυτή η αυτοτροφοδοτούμενη λούπα έχει παίξει σημαντικότατο ρόλο στην κανονικοποίηση του ολοκληρωτικού λόγου και τη μετακίνηση του κέντρου της δημόσιας συζήτησης προς την ακροδεξιά.
Η Αριστερά και τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης
Η αξιοποίηση και η ορθολογική ένταξή τους στην πολιτική μας ζωή
Έχοντας θέσει κάποιες αδρές βάσεις για να κατανοήσουμε τη νέα τεχνολογία, πρέπει τώρα να αναμετρηθούμε το αν θέλουμε να αξιοποιήσουμε αυτό το εργαλείο και αν ναι, να θέσουμε συγκεκριμένους στόχους και καθήκοντα. Εκτιμούμε πως δεν έχουμε την υπεροπτική πολυτέλεια να απορρίπτουμε εργαλεία, αλλά ταυτόχρονα πρέπει να τα εντάξουμε με ορθολογικό τρόπο στην πολιτική μας ζωή. Η διαμόρφωση και επιμόρφωση της πολιτικής πρωτοπορίας είναι δουλειά ξεχωριστή και παράλληλη με την εκλαΐκευση της γραμμής και την προβολή θέσεων.
Σε αυτό το πλαίσιο, το κοντινότερο ανάλογο των ΜΚΔ για εμάς είναι οι αφίσες και οι τοιχογραφίες. Η λειτουργία τους με στοχευμένο, αλλά απαιτώντας εξαιρετική οργάνωση, τρόπο μπορεί να μας επιτρέπει να εισερχόμαστε για κάποια δευτερόλεπτα στη «σφαίρα ενημέρωσης» ατόμων με τα οποία δεν έχουμε καθημερινή επαφή. Αυτά τα δευτερόλεπτα, οι παραδοσιακοί δημοσιογραφικοί οργανισμοί τα αξιοποιούν για να δώσουν έναν τίτλο και ένα σύνδεσμο για κάποιο άρθρο ή βίντεο, αξιοποιώντας τα ΜΚΔ ως διαφημιστικό μέσο. Αντίθετα, οι πολιτικές καμπάνιες περιορίζονται στο να συνδέσουν ένα σύντομο μήνυμα με μια εικόνα και την υποβολή ενός συναισθήματος – στόχοι ανάλογοι της πολιτικής αφίσας.
Όσον αφορά τον τρόπο ελέγχου της συζήτησης, υπάρχει πλούσια βιβλιογραφία στρατηγικών, η οποία εξελίσσεται μαζί με τις εταιρίες που ελέγχουν την Κοινωνική Δικτύωση. Μία παράμετρος αρκετά δομική ώστε να μην αλλάξει εύκολα είναι πως ο έλεγχος της δημόσιας συζήτησης απαιτεί λίγους λογαριασμούς υψηλής αναγνωρισιμότητας, αλλά κυρίως ένα «σύννεφο αναπαραγωγών» το οποίο θα μεταφέρει στοχευμένα το περιεχόμενό τους όπου δεν έχουμε άμεση πρόσβαση. Ο προπαγανδιστικός μηχανισμός χωρών με συγκροτημένη αστική στοχοθεσία, όπως π.χ. το τουρκικό Twitter μπορεί να αποδώσει με μεγάλη λεπτομέρεια την αιχμή των αστικών εργαλείων αυτού του τομέα. Η κομμουνιστική αριστερά εξ’ ανάγκης διαθέτει μερικά από τα πιο γερά μυαλά. Εάν τα αστικά επικοινωνιακά επιτελεία, με τη ρηχότητα που τα χαρακτηρίζει, θεωρούνται «αρκετά καλά για τα ελληνικά δεδομένα», το μόνο που μας λείπει είναι η πολιτική βούληση.
Βιβλιογραφια
[α] Gallagher, E. (2020, March 23). Trump trains. Medium. Retrieved June 4, 2024, from https://erin-gallagher.medium.com/trump-trains-84bea1c3170d
[β] Gallagher, E. (2019, February 10). Social Media Automation & Information Warfare by the Venezuelan opposition. Medium. Retrieved June 4, 2024, from https://erin-gallagher.medium.com/social-media-automation-information-warfare-by-the-venezuelan-opposition-9cdb407492f8
[γ] Gallagher, E. (2019, December 31). Information operations in Bolivia. Medium. Retrieved June 4, 2024, from https://erin-gallagher.medium.com/information-operations-in-bolivia-bc277ef56e73
[δ] Sysomos (2014, May). Inside Twitter: An In-Depth Look Inside the Twitter World. Retrieved June 4, 2024, from https://www.key4biz.it/files/000270/00027033.pdf
Δημοσιεύθηκε στο ΠΡΙΝ στις 08-06-2024
