Το βιβλίο του Έντσο Τραβέρσο, με τίτλο Το τέλος της εβραϊκής νεoτερικότητας και υπότιτλο Ιστορία μιας συντηρητικής στροφής, εκδόθηκε στα ελληνικά από τις «Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου» το 2020. Πρόκειται για μια εξιστόρηση διωγμών, αποκλεισμού, εξόντωσης, απελευθέρωσης και αντιστροφής ρόλων σε άλλους διωγμούς και εθνοκάθαρση. Η καθολική οικουμενική χειραφέτηση είναι πάντα το ζητούμενο.
Ο Τραβέρσο ορίζει την «εβραϊκή νεoτερικότητα» σε μια περίοδο περίπου δυο αιώνων (1750-1950), μια διαδικασία παράλληλη με τον ευρωπαϊκό διαφωτισμό και τον σχηματισμό των σύγχρονων εθνών, που περιλάμβανε το «εβραϊκό ζήτημα» της χειραφέτησης καθώς και τον διχασμό ανάμεσα στη δημιουργία μιας ακόμα αστικής εθνικής περίκλειστης ταυτότητας και μιας επαναστατικής διεθνιστικής στάσης, που φιλοδοξούσε να γκρεμίσει τον παλιό κόσμο και τους διαχωρισμούς του. Αυτή η περίοδος τελείωσε με τον σχηματισμό του κράτους του Ισραήλ σηματοδοτώντας τη «συντηρητική στροφή» που αναφέρει ο υπότιτλος. Αυτός ο διχασμός εκπροσωπείται από τους «Τρότσκι και Κίσινγκερ: τα αρχέτυπα του επαναστάτη εβραίου και του ιμπεριαλιστή εβραίου».
Αφού σχηματίστηκαν τα νεώτερα ευρωπαϊκά εθνικά κράτη και οι αστικές τάξεις αναλάμβαναν πια τον αντιδραστικό τους ρόλο, ξεπήδησε το νέο σκοτάδι ενός φυλετικού εθνικισμού και ο παλιός θρησκευτικός αντισημιτισμός αντικαταστάθηκε από ένα νέο (π.χ. για τη Γερμανία): «Μέσα στο πλαίσιο αυτό ο αντισημιτισμός εκπλήρωσε τη λειτουργία του ως πολιτισμικός κώδικας, αναγκαίος για τον προσδιορισμό μιας προβληματικής γερμανικής ταυτότητας. Η λατρεία της προγονικής και αριστοκρατικής Γερμανίας αντιπαραβαλλόταν προς την (εβραϊκή) νεωτερικότητα και η γερμανική ταυτότητα οριζόταν σε αρνητικό, σε αντίθεση με την εβραϊκότητα» (σελ 58). Η μια απάντηση απέναντι σ’ αυτόν τον νέο στιγματισμό ήταν ο κοσμοπολιτισμός, ο διεθνισμός, ο αθεϊσμός και ο κομμουνισμός, απάντηση που έδωσαν προσωπικότητες όπως ο Σπινόζα, η Λούξεμπουργκ, ο Τρότσκι, ο Βάλτερ Μπένγιαμιν, ο Ισαάκ Ντόιτσερ και τόσοι άλλοι. Αυτός ήταν ο τύπος του «μη εβραίου εβραίου» που είχε απαρνηθεί την εβραϊκή ταυτότητα και ταυτόχρονα οποιαδήποτε εθνική ή θρησκευτική στενότητα. Όπως το εξηγούσε ο Ισαάκ Ντόιτσερ: «Η θρησκεία; Είμαι άθεος. Ο εβραϊκός εθνικισμός; Είμαι διεθνιστής» (σελ. 75).
Η άλλη απάντηση ήταν οι «Εβραίοι του κράτους», που προσκολλούνταν στις αυτοκρατορίες και τα εθνικά κράτη, επάνδρωναν κυβερνήσεις, συντηρητικά κόμματα, διπλωματικά και στρατιωτικά επιτελεία. Παραδείγματα αυτής της –συχνά ανεπιτυχούς– προσπάθειας ενσωμάτωσης ήταν ο Βάλτερ Ράτεναου, οπαδός του πρωσικού εθνικισμού, κληρονόμος της AEG και υπουργός Εξωτερικών της Γερμανίας το 1922, καθώς και η εβραϊκή κοινότητα της Ιταλίας που στήριξε τον ιταλικό φασισμό. Ο Ράτεναου δολοφονήθηκε από μια εθνικιστική παραστρατιωτική οργάνωση το 1922, ενώ η εβραϊκή κοινότητα της Ιταλίας δεν γλύτωσε από τις διώξεις μετά την αντισημιτική στροφή του καθεστώτος του Μουσολίνι το 1938.
Οι δυσκολίες ενσωμάτωσης στους ευρωπαϊκούς εθνικισμούς δημιούργησαν και μια εναλλακτική εθνική απάντηση, τον σιωνισμό, με εμπνευστή τον αυστριακό Τέοντορ Χερτσλ, και συμμάχους τον βρετανικό ιμπεριαλισμό εξαρχής και τη «Δύση» συνολικά στη συνέχεια. Σταδιακά, με σημείο καμπής την ίδρυση του κράτους του Ισραήλ το 1948, η εβραϊκή διανόηση στην πλειοψηφία της μετατοπίστηκε στην υπεράσπιση του «ελεύθερου κόσμου» και στην άνευ όρων υποστήριξη του Ισραήλ. «Οι παλιοί σκανδαλοποιοί και διασαλευτές της τάξης έγιναν πια βασικά της στηρίγματα» (σελ. 109).
Ο Έντσο Τραβέρσο περιγράφει την πορεία του εβραϊκού ζητήματος σε μια ακόμα αστική εθνική περίκλειστη ταυτότητα, παρά τις διεθνιστικές τάσεις που εκδηλώθηκαν
Μετά το Ολοκαύτωμα, την εξόντωση έξι εκατομμυρίων Εβραίων από τους Ναζί, και την απονομιμοποίηση του αντισημιτισμού σαν αποδεκτή ιδεολογία, τη θέση του τελευταίου σαν στοιχείο συγκρότησης των ευρωπαϊκών εθνικισμών (και του συνολικού ευρωπαϊκού εθνικισμού της ΕΕ, συμπληρώνουμε εμείς) έχει πάρει στις μέρες μας η ισλαμοφοβία. Για το Ισραήλ, «η μνήμη του Ολοκαυτώματος μπολιάστηκε πάνω στον κορμό του σιωνισμού για να γίνει η μήτρα μιας πολιτικής θρησκείας (religion politique): του ισραηλινού εθνικισμού» (σελ. 192). Αυτή η συντηρητική μεταστροφή δεν ήταν ποτέ καθολική. Η Χάνα Άρεντ προειδοποιούσε από το 1948: «Η ανάπτυξη της εβραϊκής κουλτούρας θα πάψει ν’ αποτελεί έγνοια ολόκληρου του λαού, οι κοινωνικοί πειραματισμοί θα απορριφθούν σαν άχρηστες πολυτέλειες, η πολιτική σκέψη θα εστιαστεί στη στρατιωτική στρατηγική, η οικονομική ανάπτυξη θα καθορίζεται αποκλειστικά από τις ανάγκες του πολέμου» (σελ. 184).
Το βιβλίο του Έντσο Τραβέρσο γράφτηκε το 2013, αλλά η σημερινή επιχείρηση εθνοκάθαρσης στη Γάζα από το Ισραήλ, η συζήτηση για την ιστορία, το δίκαιο και το άδικο, το φέρνουν τραγικά στην επικαιρότητα. Ο συγγραφέας εξετάζει τη συγκεκριμένη εβραϊκή ιστορία των τελευταίων αιώνων, τα συμπεράσματα όμως είναι γενικά για κάθε πόλεμο ταυτοτήτων και πολιτισμών: «Ενάντια στον Μπρούνο Μπάουερ, ο Μαρξ διεκδικούσε τη χειραφέτηση των εβραίων, βιαζόταν όμως να προσθέσει ότι αυτό δεν θα αρκούσε, καθώς χρειαζόταν να πραγματοποιηθεί μια οικουμενική χειραφέτηση. Η αναγνώριση χωρίς τη χειραφέτηση μπορεί να γεννήσει κομφορμισμό» (σελ. 230).
