Δημήτρης Γρηγορόπουλος
Φάκελος 100 χρόνια από τον θάνατο του Λένιν
Ο Λένιν υπογράμμιζε πως χωρίς επαναστατική θεωρία δεν υπάρχει επαναστατική πράξη. Γι’ αυτό μελετούσε όλες τις πλευρές του μαρξισμού, από την οικονομική ανάλυση και την τακτική-στρατηγική μέχρι τη φιλοσοφία. Μάλιστα, σε κρίσιμες στιγμές υποχώρησης και ταλάντευσης της πρωτοπορίας, ο Λένιν θεωρούσε την εμβάθυνση στον διαλεκτικό υλισμό ως βασική πλευρά της ανασυγκρότησης. Εμβληματικά του έργα είναι τα Υλισμός και Εμπειριοκριτικισμός και Φιλοσοφικά Τετράδια.
Η σφαιρική θεώρηση της αντικειμενικής πραγματικότητας στην αλληλοσχέση των συνιστωσών της (οικονομικό σύστημα, ταξικός χαρακτήρας, πολιτική και θεωρία) και στην ιεράρχηση της κυρίαρχης συνιστώσας, ανάλογα με τις συγκεκριμένες συνθήκες της μιας ή της άλλης ιστορικής περιόδου και των ιδιαίτερων συνθηκών της, αποτελεί θεωρητικό και πρακτικό «προνόμιο» του μαρξισμού.
Σε αντιδιαστολή, η αστική κοσμοθεωρία, σε όλες τις εκφάνσεις της, χαρακτηρίζεται από αντιεπιστημονική αντίληψη της πραγματικότητας και απολυτοποίηση του καπιταλιστικού σταδίου της ιστορικής εξέλιξης («ο καπιταλισμός τέλος της ιστορίας»). Κινείται γενικά με λογική απολυτοποίησης της μιας ή της άλλης πλευράς της καπιταλιστικής κοινωνίας και από αντιεπιστημονική ιδεαλιστική αντίληψη (υποκειμενικός ή αντικειμενικός ιδεαλισμός, αγνωστικισμός και σχετικισμός) της κοινωνικής και φυσικής πραγματικότητας.
Ο Λένιν ως εμβριθής θεωρητικός του μαρξισμού είχε συνειδητοποιήσει ότι ο μαρξισμός πρέπει να αναπτύσσεται ταυτόχρονα σ’ όλες της συνιστώσες του και στην αλληλουχία τους. Ταυτόχρονα, στις διάφορες ιστορικές συγκυρίες, αποκτά προτεραιότητα η μία ή η άλλη πλευρά του. Ακολουθώντας αυτή τη λογική, ο Λένιν στις παραμονές της πρώτης ρωσικής επανάστασης ανασκεύασε τις ρεφορμιστικές αντιλήψεις των ναρόντνικων και εφάρμοσε την οικονομική διδασκαλία του Μαρξ στις ιστορικές συνθήκες της Ρωσίας. Μετά την ήττα της επανάστασης του 1905, ο Λένιν επικεντρώθηκε στη φιλοσοφική συντριβή του μαχισμού (από τον αυστριακό φυσικό και φιλόσοφο Ερνστ Μαχ) – εμπειριοκριτικισμού, που αρνιόταν τον αντικειμενικό χαρακτήρα της αλήθειας και συνακόλουθα αναιρούσε τη δυνατότητα και αναγκαιότητα της συγκρότησης επιστημονικής στρατηγικής και τακτικής του προλεταριάτου στην πάλη κατά της αστικής τάξης. Απεναντίας, στην επανάσταση του 1917 έδωσε προτεραιότητα στην επαναστατική ανατροπή του καπιταλισμού, αντιτασσόμενος στη ρεφορμιστική στρατηγική των μενσεβίκων. Την περίοδο 1914-1916 ο Λένιν θεώρησε αναγκαίο να μελετήσει εμβριθώς τα έργα των θεμελιωτών του επιστημονικού κομμουνισμού, Μαρξ και Ένγκελς, αλλά και του Χέγκελ, του Φόιερμπαχ, του Ντίτσγκεν και άλλων. Οι παρατηρήσεις, τα σχόλια, οι σκέψεις, οι περικοπές και περιλήψεις που προέκυψαν από αυτήν την εμβριθή μελέτη του Λένιν περιλήφθηκαν στο έργο Φιλοσοφικά Τετράδια.
Το έργο αυτό είναι πηγή βαθύτατων ιδεών, σκέψεων και απαντήσεων στα βασικά ζητήματα της φιλοσοφίας. Αποκαλύπτει και τεκμηριώνει επιστημονικά τους νόμους κίνησης και εξέλιξης της φύσης και της κοινωνίας, καθώς και σκέψεις που συγκροτούν τη φιλοσοφική επιστήμη της διαλεκτικής. Σε αντίθεση με τους ιδεαλιστές και τους μεταφυσικούς στοχαστές, που διαχωρίζουν και αντιπαραθέτουν τους νόμους της σκέψης από τους νόμους του αντικειμενικού κόσμου, στα Φιλοσοφικά Τετράδια ο Λένιν αποδεικνύει ότι οι νόμοι της σκέψης, με τη σχετική τους αυτοτέλεια και ιδιαιτερότητα, αντιστοιχούν σε νόμους της φύσης και της κοινωνικής εξέλιξης. Η επιστημονική αξιοποίηση της διαλεκτικής θεωρίας και μεθόδου της εξέλιξης που εμπλούτισε και χρησιμοποίησε συγκεκριμένα ο Λένιν για την ανάλυση της νέας εποχής, οδήγησε σε νέες κοινωνικές ανακαλύψεις, που εξόπλισαν το προλεταριάτο με τη θεωρία του ιμπεριαλισμού, την αντικειμενική αναγκαιότητα της επανάστασης, την επιστημονικά τεκμηριωμένη στρατηγική και τακτική του επαναστατικού μετασχηματισμού της καπιταλιστικής κοινωνίας.
Βεβαίως, ο Λένιν δεν ασχολήθηκε ευκαιριακά με τη φιλοσοφία, μόνον όταν το απαίτησαν επιτακτικά οι αντικειμενικές ιστορικές συγκυρίες, καθώς η ευκαιριακή απασχόληση δεν θα επέτρεπε στον Λένιν και στο κομμουνιστικό κίνημα, την αποτελεσματική αντιμετώπιση εκρηκτικών εξελίξεων, αρνητικών ή θετικών.
Μετά την ήττα της επανάστασης του 1905 ο Λένιν καταπολέμησε τις ιδεαλιστικές προσεγγίσεις του εμπειριοκριτικισμού
Η κατασταλτική αλλά και ιδεολογικοπολιτική έφοδος μετά την ήττα του 1905 εναντίον του επαναστατικού κινήματος και του κόμματος θα είχε δρέψει πλούσιους καρπούς, αφού και στην κομματική πρωτοπορία είχαν διεισδύσει ιδέες υποκειμενικού ιδεαλιστικού ρεύματος, του εμπειριοκριτικισμού, τις οποίες είχε ασπαστεί τμήμα του κινήματος, ακόμη και κορυφαία στελέχη, όπως ο Κάουτσκι, ο Λουνατσάρσκι, ο Άντλερ κ. ά. Βασική θέση του εμπειριοκριτικισμού ήταν ότι ολόκληρη η αντικειμενική πραγματικότητα δεν υπάρχει έξω και ανεξάρτητα απ’ τη διαδικασία γνώσης του ανθρώπου, αλλά αποτελείται από αισθήματα και πλέγματα αισθημάτων. Το αντικείμενο που προσλαμβάνει γνωστικά ο άνθρωπος είναι αυτό που του αποδίδουν οι αισθήσεις του, οι εμπειρίες, οι γνώσεις, οι ιδέες του, οι αξίες του κ.ο.κ.
Τεκμηριώνεται αυτή η θέση με εμπειρικά επιχειρήματα, όπως η διαμετρικά αντίθετη αντίληψη για ένα αντικείμενο ανάλογα με την απόστασή μας αυτό, η ποικιλία και διαφορετικότητα αντίληψης και αξιολόγησης ενός συμβάντος απ’ τους παρόντες κ.ο.κ.
Μάλιστα, οι εμπειριοκριτικιστές κατηγορούσαν τους υλιστές για καντιανισμό, αφού ουσιαστικά δέχονται ότι πέρα απ’ το πράγμα που προσλαμβάνουν με την εμπειρία τους, υπάρχει και το «πράγμα καθαυτό» που δεν προσλαμβάνεται απ’ αυτήν. Οι οπαδοί του εμπειριοκριτικισμού δεν είναι άμεσα οπαδοί του υποκειμενικού ιδεαλισμού και της πιο ακραίας εκδοχής του, του σολιψισμού, της βεβαιότητας δηλαδή για την ύπαρξη μόνο του εγώ μας, που εισήγαγε ο Μπέρκλεϊ. Αρνούμενοι όμως τη δυνατότητα αντικειμενικής γνώσης, έστω σχετικά και σταδιακά, οδηγούνται εκ των πραγμάτων στον αγνωστικισμό και τον υποκειμενικό ιδεαλισμό.
Προετοιμάζοντας την επανάσταση με Φιλοσοφικά Τετράδια
Αλλά και στη θετική συγκυρία για το επαναστατικό κίνημα στη Ρωσία, που εμφανίστηκε στην διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου και κορυφώθηκε με την ήττα του τσαρικού στρατού, ήδη από το 1914 είχε ενταθεί η ιδεολογικοπολιτική ζύμωση απ’ τους μπολσεβίκους, ιδίως στα εργοστάσια και τον στρατό, με κορυφαία θεωρητική παρέμβαση το κεφαλαιώδες έργο Φιλοσοφικά Τετράδια του Λένιν, που προσδιόριζε επιστημονικά τον ιμπεριαλιστικό χαρακτήρα της εποχής, την αναγκαιότητα και τον χαρακτήρα της επανάστασης και τον πρωτοπόρο ρόλο του κομμουνιστικού κόμματος.
Στα Φιλοσοφικά Τετράδια του Λένιν, όπου θεμελιώνεται η δυνατότητα αντικειμενικής γνώσης της πραγματικότητας, ώστε αντίστοιχα να καθορίζεται η επαναστατική στρατηγική και τακτική, καθοριστική θέση κατέχει η εξέταση και εμπειρική επιβεβαίωση των νόμων και κατηγοριών της διαλεκτικής, ιδιαίτερα του νόμου της ενότητας και πάλης των αντιθέτων, που αποκλείει τη θεωρία ενός αιώνιου καπιταλισμού (Φουκουγιάμα), που βρίσκει γόνιμο έδαφος σε συνθήκες υποχώρησης του κινήματος…
