Δημήτρης Τζιαντζής
Η ανατριχιαστική και κινηματογραφικά επιβλητική ταινία του Τζόναθαν Γκλέιζερ είναι κάτι πολύ παραπάνω από «άλλο ένα φίλμ» για το Άουσβιτς και το Oλοκαύτωμα.
Μπορούν οι λέξεις και οι εικόνες να περιγράψουν την απόλυτη φρίκη; Ο βρετανός Τζόναθαν Γκλέιζερ δείχνει να ακολουθεί την περίφημη ρήση του Γερμανοεβραίου φιλόσοφου Τέοντορ Αντόρνο ότι «μετά το Άουσβιτς είναι βαρβαρότητα να γράφει κανείς ποίηση». Μερικές φορές ο ανθρώπινος πόνος είναι τόσο μεγάλος που η εικόνα δεν μπορεί να τον αποτυπώσει, που οι λέξεις λιγοστεύουν. Η Ζώνη Ενδιαφέροντος βρίσκεται στον αντίποδα της εξόφθαλμης προσέγγισης της φρικαλεότητας του Ολοκαυτώματος από τον Στίβεν Σπίλμπεργκ στη Λίστα του Σίντλερ και μοιάζει να αντλεί έμπνευση από το θρυλικό ντοκιμαντέρ του Αλέν Ρενέ Νύχτα και Καταχνιά. H Ζώνη ενδιαφέροντος διαδραματίζεται σχεδόν εξολοκλήρου δίπλα στην περίφραξη του διαβόητου στρατοπέδου συγκέντρωσης στο Άουσβιτς, λίγα μέτρα από τον τόπο ενός αποτρόπαιου, βιομηχανικής κλίμακας, εγκλήματος της ανθρώπινης ιστορίας.
Η ταινία, αποτελεί μια –πολύ ελεύθερη– απόδοση του ομώνυμου μυθιστορήματος του Μάρτιν Έιμις. Αφηγείται την ειδυλλιακή βουκολική καθημερινότητα της οικογένειας του διοικητή του στρατοπέδου και αντισυνταγματάρχη των SS Ρούντολφ Ες, (συνονόματου του υπαρχηγού του Χίτλερ), που μαζί με τη σύζυγο του Χέντγουιγκ έχουν χτίσει στον περίγυρο του στρατοπέδου μια παραδεισένια κατοικία με έναν πανέμορφο κήπο και πισίνα και εκεί κατοικούν μαζί με τα πέντε τους παιδιά. Αυτή είναι η δική τους «ζώνη ενδιαφέροντος», όλα τα άλλα, όπως οι θηριωδίες που συμβαίνουν στο στρατόπεδο, είναι για αυτούς απλά μια δουλειά που πρέπει να γίνει. Στην άλλη πλευρά του συρματοπλέγματος, ο ουρανός είναι γαλανός και τα πουλιά κελαηδάνε. Ο διοικητής κάνει συζητήσεις με μηχανικούς, με άψογο επαγγελματισμό, για το πώς θα βελτιώσουν την αποδοτικότητα των κρεματορίων, σαν να είναι το πιο φυσιολογικό πράγμα στον κόσμο. Η μητέρα ζει τη ζωή που ονειρευόταν από τα 17 της, όπως λέει στον άντρα της. Σχολιάζει με τις φίλες της τα νέα κομψά ρούχα που απέκτησε από Εβραίες κρατούμενες, καλλιεργεί πασχαλιές στον κήπο, τον οποίο φροντίζουν άνθρωποι με ριγέ στολές, κάνει παρατηρήσεις στις υπηρέτριες για μια σταγόνα νερό που έπεσε στο πάτωμα. Όπως λέει και το τραγούδι των Beatles, «η ζωή είναι εύκολη όταν έχεις τα μάτια σου κλειστά» («living is easy with eyes closed»).
Η ζωή στην «άλλη πλευρά» του φράκτη των στρατοπέδων συγκέντρωσης -αυτή των καταπιεστών- και η «κοινοτοπία του κακού»
Μια από τις πιο τρομακτικές ταινίες όλων των εποχών θεωρείται το πρώτο Alien του Ρίντλεϊ Σκοτ, που στο μεγαλύτερο μέρος της ταινίας δεν βλέπουμε το τέρας, αλλά πάντα ξέρουμε ότι είναι εκεί και παραμονεύει στις σκιές. Κάπως έτσι –πολύ πιο υπαινικτικά– η βία στην ταινία που παρουσιάζουμε δεν αποτυπώνεται άμεσα στην οθόνη, αλλά είναι διαρκώς παρούσα δια της απουσίας της, στα συρματοπλέγματα που διακρίνονται στο βάθος, στα γαβγίσματα σκύλων που ακούγονται σαν ανθρώπινες κραυγές, στον καπνό που βγαίνει από την καμινάδα του στρατοπέδου, στα χρυσά δόντια που επεξεργάζονται τα παιδιά τη νύχτα. Το φιλμ αποτελεί ένα πολύ ξεχωριστό καλλιτεχνικό επίτευγμα, με τον αχνό φωτισμό και τη μουσική να συμβάλλουν στην ανατριχιαστική ατμόσφαιρα που θυμίζει ταινία θρίλερ, με την ένταση να βρίσκεται σε αυτό που υποκρύπτεται. Η μεγάλη επιτυχία του δημιουργού είναι ότι η εντυπωσιακή μορφή δεν επισκιάζει το περιεχόμενο αλλά το υπηρετεί. Όπως εύστοχα ειπώθηκε είναι ένα έργο που δεν είναι εύκολο να το παρακολουθήσεις, (όπως και η προηγούμενη ταινία του σκηνοθέτη Κάτω από το Δέρμα-Under the Skin), αλλά είναι αδύνατο να το ξεχάσεις.
Η Zώνη Ενδιαφέροντος συνιστά την πιο ολοκληρωμένη κινηματογραφική αποτύπωση της θεωρίας της «κοινοτοπίας του κακού» της γερμανοεβραίας φιλοσόφου Χάνα Άρεντ. Το ζεύγος Ες δεν παρουσιάζεται με συμπάθεια αλλά ούτε ως διεστραμμένα μυαλά και γραφικά κτήνη. Ο δημιουργός επιτρέπει στον θεατή να βγάλει τα δικά του συμπεράσματα, κάνοντας φανερό ότι έχουμε περισσότερα κοινά στοιχεία με αυτούς από όσα θέλουμε να παραδεχτούμε. Το κακό έχει κυρίαρχα πολιτικά και ταξικά χαρακτηριστικά, γεννιέται από την αδυναμία, από την άρνηση των ανθρώπων να σκεφτούν, να αμφισβητήσουν το σύστημα που τους μετατρέπει σε τέρατα. Αυτή η οπτική της κανονικότητας του φασισμού, όπως περιέγραψε το φαινόμενο η Άρεντ, «είναι πιο τρομακτική από όλες τις θηριωδίες του κόσμου». Η Ζώνη Ενδιαφέροντος –κάτι που γίνεται εμφανές στο φινάλε– δεν είναι μια ταινία για το χθες, αλλά μιλάει για το σήμερα.
