Γιώργος Μιχαηλίδης
Τα Δεκεμβριανά δεν ήταν μόνο μια ένοπλη εξέγερση του ΕΑΜ ενάντια σε δύο αστικές τάξεις, αλλά και ένας μεγάλος λαϊκός ξεσηκωμός με γενική απεργία που νέκρωσε την οικονομική ζωή. Ο λαός της Αθήνας στην πλειοψηφία του υποστήριζε με κάθε τρόπο τους μαχητές του ΕΛΑΣ για 33 μέρες. Ιατρικό και νοσηλευτικό προσωπικό, γυναίκες που μαγείρευαν, αρτεργάτες, τσαγκάρηδες και τηλεφωνητές, υπηρετικό προσωπικό και θυρωροί… συνέβαλαν όλοι στον αγώνα, ο Δεκέμβρης ήταν και δικός τους!
Σε αντίθεση με τη θεωρία περί «κομμουνιστικού πραξικοπήματος», που διαδίδεται από την αστική προπαγάνδα, στην πραγματικότητα ο Δεκέμβρης του 1944 αποτέλεσε έναν παλλαϊκό ξεσηκωμό, στον οποίο συμμετείχε με τον έναν ή τον άλλον τρόπο το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού της Αθήνας. Καθώς τα περισσότερα αφιερώματα στα Δεκεμβριανά περιλαμβάνουν πτυχές της στρατιωτικής και πολιτικής ιστορίας, εστιάζοντας κυρίως στις ένοπλες δυνάμεις των δύο πλευρών και στο ρόλο των πολιτικών προσώπων, το παρόν άρθρο θα επιχειρήσει να αναδείξει πτυχές της λαϊκής συμμετοχής.
Η συμμετοχή στη γενική απεργία που είχε προκηρύξει το ΕΑΜ μέσω των συνδικάτων ήταν πάνδημη
Πέρα από τη μαζική συμμετοχή στις δύο μεγάλες διαδηλώσεις που οργάνωσε το ΕΑΜ στις 3 και 4 Δεκέμβρη, δεν είναι υπερβολή να πούμε πως ο μη-ένοπλος λαός της Αθήνας στάθηκε πλειοψηφικά δίπλα στις ΕΑΜικές δυνάμεις σε κάθε στιγμή των 33 εκείνων ημερών. Η συμμετοχή στη γενική απεργία που είχε προκηρύξει το ΕΑΜ μέσω των συνδικάτων ήταν πάνδημη και πέτυχε να νεκρώσει η οικονομική ζωή της πόλης. Μια πλούσια πηγή πληροφοριών σχετικά με την καθημερινότητα την περίοδο των Δεκεμβριανών είναι τα καθημερινά Δελτία Πληροφοριών, τα οποία εξέδιδε η Κεντρική Επιτροπή του ΕΑΜ. Παρότι κάποιος μπορεί να αμφισβητήσει την αντικειμενικότητά τους, η αντιπαραβολή τους με το πλούσιο επιστημονικό, ερευνητικό υλικό και την πληθώρα προφορικών μαρτυριών ανθρώπων της εποχής, αποδεικνύει την γενική εγκυρότητά τους ως προς την εικόνα που μετέφεραν. Έτσι, στο Δελτίο της 8ης Δεκέμβρη διαβάζουμε για τη συνέχιση της απεργίας και τη συγκρότηση μεγάλων διαδηλώσεων στις γειτονιές της Αθήνας και του Πειραιά. Στο δελτίο της 9ηςΔεκέμβρη γίνεται λόγος για τη σύσσωμη συμμετοχή του λαού της Καισαριανής στο πλευρό του ΕΛΑΣ ενώ ακόμα και μητέρες φέρονται να προσφέρουν το λιγοστό γάλα υπέρ των τραυματιών ΕΛΑΣιτών. Το δελτίο πληροφόρησης της επομένης αναφέρεται στους κατοίκους του Ψυρρή, που φτιάχνουν χαρακώματα για τον ΕΛΑΣ αλλά και σε αυτούς της Νέας Σμύρνης, οι οποίοι προσφέρουν τα ρούχα τους για τους μαθητές, ενώ έχουν συγκροτήσει τέσσερα νοσοκομεία μέσα σε δύο μέρες. Μερικές μέρες μετά διαβάζουμε ότι στη Νέα Σμύρνη λειτουργούν δύο χειρουργεία με έξι χειρουργούς και 27 νοσοκόμους με 24 κλίνες ενώ σε Καισαριανή-Βύρωνα-Παγκράτι, 15 αυτοσχέδια νοσοκομεία με 263 κλίνες. Στην Καλλιθέα, όπου επίσης λειτουργούν έξι αυτοσχέδια νοσοκομεία, η λαϊκή επιτροπή φέρεται να έχει μοιράσει πλήθος τροφίμων, ξύλων και κάρβουνων στον κόσμο καθώς οι Βρετανοί έχουν διακόψει τη διανομή τροφίμων στις ΕΑΜοκρατούμενες περιοχές.
Στις 13 Δεκέμβρη πληροφορούμαστε ότι η Εθνική Αλληλεγγύη έχει συγκροτήσει σταθμούς και νοσοκομεία για την περίθαλψη του άμαχου πληθυσμού σε κάθε αθηναϊκή συνοικία, ενώ οι Βρετανοί αντιθέτως φαίνεται να χαρακτηρίζονται από τη μη-διάκριση στρατιωτικών στόχων και αμάχων, αφού βομβαρδίζουν νοσοκομεία, όπως το Παίδων με αποτέλεσμα δεκάδες νεκρούς και τραυματίες ανήλικα παιδιά και νοσοκομειακό προσωπικό. Ταυτόχρονα συνεχίζονται οι πρωτοβουλίες οριζόντιας αλληλεγγύης για την εξασφάλιση του επισιτισμού των ΕΑΜοκρατούμενων συνοικιών, ενώ η συμμετοχή των κατοίκων στη διάνοιξη χαρακωμάτων προς όφελος του ΕΛΑΣ γενικεύεται. Σε κινήσεις αλληλεγγύης επιδίδονται επίσης κάτοικοι άλλων περιοχών της Ελλάδας. Όπως σημειώνεται στο δελτίο πληροφόρησης της 16ης Δεκεμβρίου, χιλιάδες οκάδες σιτάρι και λάδι αποστέλλονται στην Αθήνα από την Ομοσπονδία Γεωργικών Συνεταιρισμών αλλά και απλούς πολίτες της Μακεδονίας, ενώ έρανοι γίνονται στη Θήβα και σε άλλες πόλεις. Στις 19 Δεκεμβρίου η λαϊκή επιτροπή Κοκκινιάς μοιράζει στους κατοίκους τρόφιμα, κάρβουνα και κατεψυγμένο κρέας που έπεσε στα χέρια του ΕΛΑΣ μετά την κατάληψη του εργοστασίου Φιξ, ενώ στο Χαϊδάρι μοιράζονται πάνω από δύο χιλιάδες αυγά στα νοσοκομεία της περιοχής. Στη Νέα Φιλαδέλφεια, η Επιτροπή Γυναικών του ΕΑΜ ετοιμάζει εκατοντάδες «δέματα του ΕΛΑΣίτη» με τρόφιμα, τα οποία μεταφέρονται στην πρώτη γραμμή του μετώπου. Τα συσσίτια πολλαπλασιάζονται και απλώνονται από την Κυψέλη ως τα Σεπόλια κι από τον Χολαργό ως τη Νέα Ιωνία. Εκείνες τις ημέρες ο Σιάντος σε τηλεγράφημά του προς τον Βαβούδη που βρίσκεται στη Σόφια αναφέρει: «Πληθυσμός προ κινδύνου μαζικών θανάτων πείνης. Παρ’ όλα αυτά ηθικόν λαού-στρατού μας άριστον».
Πέρα από τον απλό κόσμο, όλων των ηλικιών που λειτούργησε ως πληροφοριοδότης, τροφοδότης και μεταφορέας ή σύνδεσμος του ΕΛΑΣ εντός της Αθήνας συγκινητική υπήρξε και η συμβολή των διαφόρων επαγγελματικών κατηγοριών. Πέρα από το ιατρικό και νοσηλευτικό προσωπικό που συνέδραμε στα αυτοσχέδια νοσοκομεία, μια σειρά επαγγέλματα όπως τσαγκάρηδες, αρτεργάτες, τηλεφωνητές βοήθησαν αποφασιστικά από τα μετόπισθεν με όλες τους τις δυνάμεις ενώ υπάρχουν αρκετές αναφορές και για καλλιτέχνες που έσπευδαν να ψυχαγωγήσουν μαχητές του ΕΛΑΣ και τον λαό στην ανάπαυλα των μαχών.
Αυτή η αυτορρύθμιση της καθημερινής ζωής εντός ενός εξαιρετικά δυσχερούς πλαισίου στις ΕΑΜοκρατούμενες γειτονιές της Αθήνας που διήρκεσε τριάντα τρεις ολόκληρες μέρες και είχε ως αποτέλεσμα να αποφευχθούν φαινόμενα ακραίας πείνας, διασποράς μολυσματικών ασθενειών από τραυματίες και νεκρούς και μιας γενικής αναρχίας, αποδεικνύει δύο πράγματα: Αφενός τη μεγάλη διείσδυση του ΕΑΜ και τα «παιδαγωγικά» του επιτεύγματα και αφετέρου την μεγάλη λαϊκή συμμετοχή στην υπόθεση της αντίστασης μέχρι τέλους, η οποία έδινε τη δυνατότητα ομόνοιας και συλλογικής λειτουργίας εντός ενός τέτοιου πλαισίου. Καθόλου τυχαία, ενώ ο μαυραγοριτισμός είχε εξαφανιστεί τις μέρες του Δεκέμβρη στις λαϊκές συνοικίες όπου κυριαρχούσε η πείνα, στο αγγλοκρατούμενο Κολωνάκι οι τιμές των βασικών αγαθών εκτοξεύονταν.
Τέλος, δεν είναι άσχετη με τα παραπάνω η απειθαρχία που παρατηρείται τις μέρες του Δεκέμβρη αλλά και μετά το τέλος των μαχών στο υπηρετικό προσωπικό που ερχόταν σε άμεση επαφή με τα πιο εύπορα στρώματα της αθηναϊκής κοινωνίας. Στα απομνημονεύματα μελών της αστικής τάξης αλλά και σε δημοσιεύματα του αστικού Τύπου της εποχής, γίνεται λόγος για υπηρέτες και υπηρέτριες που αντιμιλούν και φέρονται σαν ιδιοκτήτες στα σπίτια όπου δουλεύουν ενώ μετά τον Δεκέμβρη, μεσοαστοί κάτοικοι των αθηναϊκών πολυκατοικιών ζητούν ν’ αντικατασταθούν οι παλιοί θυρωροί τους οι οποίοι συμμετείχαν στον Δεκέμβρη, με νέους, έμπιστους.
Ο Δεκέμβρης της Αθήνας είχε όλα εκείνα τα ποιοτικά στοιχεία που παρατηρούνται στα ιστορικά επαναστατικά γεγονότα.
