Έκτωρ Ξαβιέ Δελαστίκ
Είναι η σωστή ώρα να μιλήσουμε περί δημόσιου διαλόγου γύρω από τις «φυσικές καταστροφές». Ως εκ τούτου, δεν χωρά καμιά υπεκφυγή όσον αφορά την ορολογία: η διατύπωση «φυσική καταστροφή» χρησιμοποιείται στις δημόσιες τοποθετήσεις και στο σύνολο σχεδόν των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης με την έννοια της «καταστροφής που προκαλείται από φυσικό φαινόμενο». Απαραίτητο συμπλήρωμα (ειδικά σε φιλοκυβερνητικά ΜΜΕ εσχάτως) είναι ο όρος «πρωτοφανή ή/και απροσδόκητα φυσικά ή/και καιρικά φαινόμενα», ο οποίος κάνει απόλυτα σαφές το επιθυμητό νόημα.
Ας σκεφτούμε μερικά φυσικά φαινόμενα. Αργή έκρηξη ηφαιστείου στην Ισλανδία, σεισμός στα βάθη του βορειο-δυτικού Ειρηνικού Ωκεανού, αποκόλληση ενός κολοσσιαίου παγόβουνου από τον Βόρειο Πόλο. Σε αντιδιαστολή, ανεξέλεγκτη πυρκαγιά στην Καλιφόρνια των ΗΠΑ, ο μεγάλος σεισμός του 2010 στη Χιλή, μια τεράστια καταιγίδα σε Ελλάδα και Λιβύη. Προφανής η διαφορά στη δημοσιογραφική κάλυψη και τις δημόσιες τοποθετήσεις. Τα πρώτα τρία χαρακτηρίζονται ως «φυσικά φαινόμενα» ή «γεγονότα που προσφέρουν σημαντικές πληροφορίες στην επιστημονική κοινότητα», ενώ τα δεύτερα χαρακτηρίζονται αμέσως και συλλήβδην «φυσικές καταστροφές». Ο προσεκτικός αναγνώστης παρατηρεί και τη βαθύτερη διαφορά (η οποία καθορίζει το λεξιλόγιο), πως στις δεύτερες περιπτώσεις υπάρχουν σημαντικές απώλειες σε ανθρώπινες ζωές και περιουσίες, σε αντίθεση με τις πρώτες. Ο ίδιος σεισμός μεταβάλλεται από φυσικό φαινόμενο σε φυσική καταστροφή όταν λάβει χώρα σε κατοικημένη περιοχή.
Πλημμύρες, δασικές πυρκαγιές, μια καταστροφική καταιγίδα, όλα βαφτίζονται από τον συστημικό λόγο «φυσικές καταστροφές», ανεξάρτητα από το εάν έχουν ανθρωπογενή αίτια και οι συνέπειές τους είναι άρρηκτα δεμένες με τις επικρατούσες κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες.
Αυτή η αντίφαση καθοδηγεί τη σημερινή μας συζήτηση: «φυσική» ονομάζεται μια καταστροφή μόνον όταν εμπλακεί σε αυτήν ο ανθρώπινος, ο «τεχνητός» παράγοντας. Αποτελεί απόλυτα συνειδητή διαχείριση δημόσιας εικόνας, η οποία προσπαθεί να επιβληθεί δια της επαναλήψεως. Αποκαλώντας μια καταστροφή «φυσική», εντυπώνεται στο κοινό αίσθημα πως πρόκειται για μια εν πολλοίς αναπόφευκτη, απρόβλεπτη στιγμή, αναπόδραστη όπως οι φυσικοί νόμοι. Πως η μόνη συζήτηση που μπορεί να γίνει είναι περί του πώς προχωρούμε από εδώ και πέρα και ποια ανοικοδόμηση θα επιτρέψει να διαχειριστούμε τις επόμενες κρίσεις αυτού του τύπου.
Πρόκειται για μια κοινωνική απάτη με σημασία ζωής και θανάτου. Ποιος θα ζήσει και ποιος θα πεθάνει, ποιος θα καταστραφεί και ποιος θα κερδίσει, ποιος είναι προστατευμένος και ποιος ζει στο έλεος των φυσικών φαινομένων είναι ζήτημα ταξικό, οικονομικό, κοινωνικό, πολιτικό. Μόνο απορρίπτοντας αυτή την κίβδηλη παρουσίαση των γεγονότων αυτών ως «φυσικών» και ενθυμούμενοι πως είναι «ανθρωπογενείς καταστροφές» μπορούμε να ξεκινήσουμε να εμπεδώνουμε το ζήτημα αυτό, να συζητούμε σε ορθή βάση και να επιβάλλουμε λύσεις.
Ποιος είναι προστατευμένος και ποιος ζει στο έλεος των φυσικών φαινομένων είναι ζήτημα ταξικό, οικονομικό, κοινωνικό, πολιτικό
Κατ’ αρχάς, οι αιτίες. Οι ανθρωπογενείς καταστροφές προκαλούνται από φυσικά φαινόμενα, τεκτονικά, ατμοσφαιρικά, θερμοκρασιακά κ.ο.κ., χωρίς αμφιβολία. Μερικές αιτίες όμως όχι απλά βρίσκονται στο ανθρώπινο χέρι, αλλά αποτελούν το επίκεντρο οικονομικής εκμετάλλευσης. Η αύξηση της θερμοκρασίας του πλανήτη βρίσκεται στα χέρια μιας μικρής δράκας κρατών και επιχειρήσεων των τομέων ενέργειας και μεταφορών (31% και 15% των εκπομπών CO2). Παρομοίως, οι αποψιλώσεις δασικών εκτάσεων προς οικονομική εκμετάλλευση γεννούν κατολισθήσεις και λασπολισθήσεις, ακόμα και όταν ακολουθούνται από μεταφυτεύσεις δένδρων που δημιουργούν ωραίες φωτογραφίες για διαφημιστικά μηνύματα.
Ακολουθεί η καταστροφή. Αναλόγως της ταξικής θέσης, τείνουμε να είμαστε λιγότερο ή περισσότερο εκτεθειμένοι. Οι ακριβότερες κατοικίες τείνουν να μην είναι σε περιοχές ευπαθείς σε πλημμύρες ή κατολισθήσεις και χτίζονται με τα πλέον σύγχρονα υλικά και μελέτες. Οι φτωχότερες οικογένειες τείνουν να έχουν πολύ μικρότερες δυνατότητες μετακόμισης (προσωρινά ή και μόνιμα) και συγγενείς με πόρους αρκετούς ώστε να τους φιλοξενήσουν και να τους στηρίξουν μετά από μια καταστροφή. Οι πλουσιότεροι δήμοι τείνουν έχουν μεγαλύτερες δαπάνες κοινής ωφελείας, όπως δίκτυο απορροής των υδάτων, αντιπυρικές ζώνες, δρόμους και υποδομές κατάλληλες για εκκενώσεις. Δεν είναι καθόλου τυχαίο που ο Μάρκος Βαμβακάρης στην Πλημμύρα αναφερόταν σε Περιστέρι, Μοσχάτο, Καμίνια και Άγια Σωτήρα. Ο ίδιος σεισμός 6,3 Ρίχτερ μπορεί να είναι διαχειρίσιμος στο Τόκιο και καταστροφή δίχως προηγούμενο στην Ιάβα της Ινδονησίας.
Δημοσιεύθηκε στο ΠΡΙΝ στις 16-09-2023
