Το καλοκαίρι δεν προσφέρεται μόνο για εύπεπτα αναγνώσματα. Ο ελεύθερος χρόνος των διακοπών μάς προσφέρει την ευκαιρία να διαβάσουμε και απαιτητικά βιβλία Ιστορίας και Θεωρίας. Πρόκειται για μια αντικειμενική ανάγκη ύστερα από μια χρονιά πλούσια σε κινηματικά γεγονότα και πολιτικές αναζητήσεις, γεμάτη από ελπίδες αλλά και απογοητεύσεις. Ας αναστοχαστούμε τις ταξικές συγκρούσεις του παρελθόντες και ας προετοιμαστούμε για τα μέτωπα που ανοίγονται μπροστά μας.
Enzo Traverso, Επανάσταση, Διανοητική και πολιτισμική ιστορία, Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου
Στο τελευταίο αυτό βιβλίο του, γραμμένο την περίοδο της πανδημίας, ο Έντσο Τραβέρσο, γνωστός αριστερός ιστορικός με πλούσιο έργο, ανατρέχει στην πλούσια ιστορία των επαναστάσεων του 19ου και 20ου αιώνα. Δεν γράφει μια ιστορία των επαναστάσεων αλλά μια συγκριτική μελέτη συγκεκριμένων θεματικών όπως εικαστικές αναπαραστάσεις τους, η σχέση τους με την πρόοδο και την τεχνολογία, τα πολιτικά και κοινωνικά τους υποκείμενα, έννοιες και σύμβολα, τους διανοούμενους που ανέδειξαν και τα καθεστώτα που ακολούθησαν. Ιδιαίτερη αξία έχει το κεφάλαιο για τον κομμουνισμό. Ο συγγραφέας τάσσεται αποφασιστικά αντίθετος με τον ιστορικό αναθεωρητισμό σκοπεύοντας «να αποκαταστήσει την έννοια της επανάστασης σαν ερμηνευτικό κλειδί της νεότερης ιστορίας».
Πιέρ Μπρουέ, Η Γερμανική Επανάσταση (1917-1923) τόμοι Ι και ΙΙ, εκδ. Εργατική Πάλη
Ο Πιέρ Μπρουέ ήταν εξέχων Γάλλος ιστορικός, στρατευμένος κομμουνιστής, ο ίδιος στο τροτσκιστικό ρεύμα. Το βιβλίο του Η Γερμανική Επανάσταση, εκδόθηκε στη Γαλλία το 1971 και είναι η πιο πλήρης ιστορία της γερμανικής επανάστασης μέχρι σήμερα. Στο δίτομο πολυσέλιδο αυτό έργο ζωντανεύουν όλες οι φάσεις της επαναστατικής κρίσης στη Γερμανία τα πρώτα χρόνια μετά τον πόλεμο. Το βιβλίο είναι μια πολιτική ιστορία πρώτα απ’ όλα, των πολιτικών κομμάτων και ρευμάτων, των γραμμών και ταχτικών που συγκρούστηκαν με τα επιχειρήματα των φορέων τους γύρω από ζητήματα που απασχολούν μέχρι σήμερα όπως το «ενιαίο μέτωπο», η «εργατική κυβέρνηση» και ο ρόλος των εργατικών συμβουλίων.
Anne de Guigné Ο Woke καπιταλισμός – Όταν η επιχείρηση υπαγορεύει το καλό και το κακό, εκδ. Α.Α. Λιβάνης
Δεν είναι γραμμένο από αντικαπιταλιστική σκοπιά το βιβλίο της Ντε Γκινιέ, ωστόσο είναι χρήσιμο για όσους ανιχνεύουν μια τέτοια οπτική, λόγω του πλήθους των παραδειγμάτων και της στοιχειακά κριτικής ματιάς. Έστω κι έτσι, αποκαλύπτει πώς ένας όρος (woke/αφύπνιση) που αρχικά χρησιμοποιήθηκε από όσους αγωνίζονταν κατά των διακρίσεων με βάση τη φυλή, το φύλο και τον σεξουαλικό προσανατολισμό κατέληξε να μετατραπεί –διαστρεβλωμένα– σε όπλο των εταιρειών, σε δράσεις που διαφημίζονται για να αυξηθούν οι πωλήσεις τους. Όπως εύστοχα σημειώνει, «οι επιχειρήσεις, παίζοντας με τόσο ευαίσθητες έννοιες, όπως η διαφορετικότητα, ο αγώνας κατά του ρατσισμού και των διακρίσεων κ.λπ., προφανώς δεν προτείνουν λύση σε αυτά τα προβλήματα, αλλά μάλλον τείνουν να τα οξύνουν».
Steven Miles, Η κοινωνία της εμπειρίας – Η επανεκκίνηση του καταναλωτικού καπιταλισμού, εκδ. Πεδίο
Το φαινόμενο της κατανάλωσης -βασικό στοιχείο της εμπορευματικής παραγωγής και του καπιταλισμού- εξετάζει με διεισδυτικό τρόπο ο Βρετανός καθηγητής του Manchester Metropolitan University. Εστιάζοντας στις διεργασίες των τελευταίων ετών, σημειώνει ότι ο σύγχρονος καπιταλισμός δεν απαιτεί πλέον να καταναλώνουμε πράγματα, αλλά εμπειρίες, οι οποίες έχουν μετατραπεί σε εμπόρευμα. Ο αθλητισμός, τα ταξίδια, η αρχιτεκτονική, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι μερικές από τις πτυχές που μελετά για να αναδείξει πώς η καταναλωτική κουλτούρα (δηλ. οι εμπορευματοχρηματικές σχέσεις) έχει αποικίσει τις εμπειρίες. Ο όρος «οικονομία της εμπειρίας», αν και μη μαρξιστικός φωτίζει το πώς οι καπιταλιστικές σχέσεις έχουν διεισδύσει σε πλευρές τις καθημερινής ζωής που μερικά χρόνια πριν ήταν αδύνατο και να διανοηθούμε.
Ισαάκ Ντόυτσερ, Ο απόβλητος προφήτης, Τρότσκι 1929-1940, εκδ. Πρωτοποριακή Βιβλιοθήκη
Κυκλοφόρησε, μεταφρασμένο για πρώτη φορά στα ελληνικά από τον Νίκο Ταμβακλή, το τρίτο μέρος της εμβληματικής μεγάλης τριλογίας του Ισαάκ Ντόυτσερ για τη ζωή του Λέοντα Τρότσκι. Η τριλογία έχει σαν άξονα τη ζωή και την πολιτική διαδρομή του, όμως παρουσιάζεται παράλληλα ένα μοναδικό πανόραμα των τριών αντίστοιχων, περιόδων της ιστορίας του επαναστατικού μαρξιστικού κινήματος. Το τρίτο μέρος της τριλογίας περιγράφει τη ζωή του Λ. Τρότσκι στην εξορία, από την Κωνσταντινούπολη το Φεβρουάριο του 1929 μέχρι τη δολοφονία του στο Κογιοακάν του Μεξικού τον Αύγουστο του 1940. Η ζωή του παρουσιάζεται σε συνδυασμό με τις ήττες του εργατικού κινήματος στη Γερμανία και την ανάλυσή του για το φασισμό.
Αλέξης Αλέκου, Σπύρος Σακελλαρόπουλος, Ιστορία του Κομμουνιστικού Κόμματος της Κύπρου (1923-1944). Η χαραυγή του Κυπριακού Κομμουνιστικού Κινήματος, εκδ. Τόπος
Την ιστορία του ΚΚΚ καταγράφει η αυτή μελέτη, από την ίδρυσή του το 1923 ως το 5o Συνέδριο του 1944, όταν αναστέλλεται η δράση του και το κομμουνιστικό ρεύμα εκπροσωπεί πια το ΑΚΕΛ σαν πλατύ νόμιμο κόμμα, στις ιδιαίτερες συνθήκες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Αξιοποιούνται πλήθος από πρωτογενείς πηγές και ντοκουμέντα, σε μεγάλο βαθμό άγνωστα ως τώρα. Εξετάζονται όλα τα ιδεολογικά ζητήματα που απασχόλησαν το κομμουνιστικό κίνημα της Κύπρο στις πρώτες δεκαετίες του, προκαλώντας και συγκρούσεις, όπως ο χαρακτήρας του αγώνα ενάντια στην αγγλοκρατία και το εθνικό ζήτημα, η συγκρότηση του εργατικού κινήματος, η παρέμβαση στην τουρκοκυπριακή κοινότητα, η σχέση με την Τρίτη Διεθνή.
Δημήτρης Μαριόλης, Ο Ιέραξ είναι εδώ. Επιθεωρητές και αξιολόγηση στο σχολείο της εθνικοφροσύνης (1949-1974), εκδ. ΚΨΜ
Μια εξαιρετικά επίκαιρη μελέτη για το παρελθόν της αξιολόγησης στην εκπαίδευση, καθώς την απομυθοποιεί και τη φέρνει στις πραγματικές της διαστάσεις, μέσα από την εξέταση 214 υπηρεσιακών φακέλων δασκάλων και 2.000 εκθέσεων αξιολόγησης. Έρχεται από το παρελθόν η ιδεολογική χειραγώγηση και καθυπόταξη του εκπαιδευτικού ώστε να γίνει πειθήνιο όργανο της εκπαιδευτικής πολιτικής. Αλλά και να φορτώνεται τα αδιέξοδα και τις συνέπειες της ταξικής πολιτικής, αφού παρά την ατομική αξιολόγηση, το σχολείο βούλιαζε στα αδιέξοδά του αφήνοντας την κοινωνία αγράμματη. Τα δείγματα γραφής στο σήμερα δείχνουν ότι οι πρακτικές ελέγχου των εκπαιδευτικών έχουν διαχρονικότητα, ανεξάρτητα από τίτλους των αξιολογητών και το εκσυγχρονιστικό περιτύλιγμα.
Κώστας Απέκας, Η Αληθινή Ιστορία της Εκκλησίας. Μία λογοκριμένη μαρξιστική μελέτη από τον Μεσοπόλεμο, εκδ. IWrite
Πρόκειται για επανέκδοση ενός έργου, με εκτεταμένο πρόλογο του Κ. Παλούκη, που όταν πρωτοκυκλοφόρησε το 1933 απαγορεύτηκε και κατασχέθηκε από την αστυνομία με απαίτηση της Ιεράς Συνόδου. Αναδεικνύεται ο αντιδραστικός ρόλος της Εκκλησίας, η ταύτιση με την βυζαντινή και την οθωμανική εξουσία, η σύγκρουση με τα επαναστατικά ρεύματα του Διαφωτισμού που προετοίμασαν την Επανάσταση του 1821, αλλά και ο εναγκαλισμός της στη συνέχεια με την αστική τάξη που συντηρητικοποιήθηκε για να εδραιώσει την κυρίαρχία της. Ο κατατοπιστικός πρόλογος του Κ. Παλούκη θυμίζει την επικαιρότητα της σύγκρουσης που η είχε κομμουνιστική Αριστερά με την Εκκλησία στον Μεσοπόλεμο, εκπροσωπώντας έναν λαϊκό αντικληρικαλισµό.
Louis Althusser, Ο Λένιν και η φιλοσοφία, εκδ. Εκτός Γραμμής
Το βιβλίο περιλαμβάνει καταρχάς το κείμενο του Λουί Αλτουσέρ με τίτλο Ο Λένιν και Η φιλοσοφία, γραμμένο το 1968. Η επικρατούσα άποψη για τον Λένιν είναι απαξιωτική για τη φιλοσοφική του συνεισφορά, καθώς έχει καθιερωθεί για τις πολιτικές του θέσεις στις διαμάχες του εργατικού κινήματος, για ζητήματα στρατηγικής και τακτικής. Ωστόσο ο γάλλος στοχαστής αναδεικνύει την αντίληψη του Λένιν για την «κομματικότητα» της φιλοσοφίας που δεν απαρνείται τη μεροληψία της και που τοποθετείται ανάμεσα στη βαθμίδα της επιστήμης και αυτή της πολιτικής. Το δεύτερο κείμενο με τίτλο Η φιλοσοφία ως όπλο της επανάστασης είναι συνέντευξη στην Unita, εφημερίδα του ΚΚ Ιταλίας, επίσης το 1968.
Πέτρος Φύτρος, Ελληνική Πολιτεία 1941-42 – Το κράτος υπό ξένη κατοχή, εκδ. Εκτός Γραμμής
Το βιβλίο αυτό μελετά την πολιτική που ακολούθησε η πρώτη κατοχική κυβέρνηση ως προς την οργάνωση των κρατικών λειτουργιών, τη διευκόλυνση της γερμανικής λεηλασίας, τον επισιτισμό, τη μαύρη αγορά, την εργατική και ευρύτερα την κοινωνική πολιτική, και επιχειρεί να φωτίσει έτσι τη μορφή που πήρε στην Ελλάδα το κράτος υπό κατοχή. Εξετάζει συστηματικά την πολύ μεγάλη νομοθετική παραγωγή της κατοχικής κυβέρνησης, που παραμένει μέχρι σήμερα μια από τις λιγότερο μελετημένες πλευρές της κατοχικής ιστορίας. Η έρευνα καλύπτει την περίοδο από την αρχή της Κατοχής, στα τέλη Απριλίου του 1941, μέχρι την ανάληψη της πρωθυπουργίας της κατοχικής κυβέρνησης από τον Κωνσταντίνο Λογοθετόπουλο, στις 2 Δεκεμβρίου του 1942.
Γιάννης Σκαλιδάκης, Η Κρήτη στα χρόνια της κατοχής 1941-1945, εκδ. Ασίνη
Βασισμένο σε αρχεία (Βρετανικά και Γερμανικά) που παρουσιάζονται για πρώτη φορά το βιβλίο του ιστορικού Γιάννη Σκαλιδάκη φωτίζει μια άγνωστη στο ευρύ αναγνωστικό κοινό περίοδο. Τη ναζιστική κατοχή της Κρήτης, την καθημερινότητα των κατοίκων του νησιού , το ρόλο των δοσιλόγων και των «Λαϊκών Επιτροπών» , ενω ιδιαίτερα αποκαλυπτικό είναι το βιβλίο σε ότι αφορά τους σχεδιασμούς και τις πράξεις των Βρετανών και πως από την πρώτη στιγμή επιχείρησαν να χειραγωγήσουν την αντίσταση, να τεμαχίσουν και να διαλύσουν το ΕΑΜ αλλά ακόμα και της Βενιζελικές οργανώσεις που δεν δήλωναν πλήρη υποταγή στις εντολές τους, θυσιάζοντας πολλές φορές την αποτελεσματικότητα της προκειμένου να έχουν μεταπολεμικά οφέλη! Μια επιστημονική έρευνα που διαβάζεται ευχάριστα χωρίς να γίνεται κουραστική δίνοντας παράλληλα ένα μεγάλο όγκο πληροφοριών.
Δημήτρης Γρηγορόπουλος, Πόλεμος στην Ουκρανία, ερωτήματα-απαντήσεις, εκδ. Κομνηνός
Ο πόλεμος στην Ουκρανία, πρωτόγνωρος για την Ευρώπη στην έκτασή του, με αποτελέσματά ήδη πολύ σοβαρά, είναι επίσης ένας πόλεμος προπαγάνδας ανάμεσα στα εμπόλεμα στρατόπεδα και ταυτόχρονα ένα πεδίο αντιθετικών ερμηνειών εντός των δυνάμεων της αριστεράς παγκόσμια. Ο Δ. Γρηγορόπουλος παίρνοντας θέση για τον χαρακτήρα του πολέμου ως ιμπεριαλιστικού κι απ’ τις δύο πλευρές, αναδεικνύει το παρελθόν της αντιπαράθεσης, το ρόλο των κυρώσεων της «Δύσης», το βάθος του νέου παγκόσμιου διχασμού, το ρόλο της Κίνας και το μέτωπο του Ειρηνικού. Καταρρίπτει επίσης τους ισχυρισμούς της Δύσης για πόλεμο υπέρ της δημοκρατίας και της ουκρανικής ανεξαρτησίας και τους αντίστοιχους της Ρωσίας για αντιφασιστικό πόλεμο.
Συλλογικό, Νεο-σοσιαλισμός, Αλληλεγγύη, Δημοκρατία και Οικολογία εναντίον Καπιταλισμού, εκδ. Νήσος
Τα τελευταία χρόνια ενισχύονται τα κυρίαρχα αστικά συντηρητικά και αυταρχικά ρεύματα, προβάλλονται όμως και εναλλακτικές προοδευτικές επιλογές από ρεύματα της επαναστατικής ανατροπής της καπιταλιστικής κοινωνίας, αλλά και από αυτά που ταλαντεύονται μεταξύ της δυνατότητας ενός ριζικού ανασχηματισμού εντός του καπιταλισμού αλλά και πέραν αυτού. Κατευθυντήρια ιδέα αυτών των εναλλακτικών, όχι επαναστατικών ρευμάτων, είναι μια έξυπνα σχεδιασμένη οικονομία, με πρότυπο το New Deal στις ΗΠΑ αλλά και τη Νέα Οικονομική Πολιτική (ΝΕΠ) της Σοβιετικής Ένωσης των αρχών της δεκαετίας του 1920, που μπορούν να λειτουργήσουν ως ιστορικά παραδείγματα, ωστόσο με εντελώς νέο περιεχόμενο, με στόχο το μετασχηματισμό των σχέσεων ιδιοκτησίας στις μεγάλες επιχειρήσεις.
Βird Kai, Sherwin J. Martin, «Ο θρίαμβος και η τραγωδία του Ρόμπερτ Οπενχάιμερ», εκδ. Τραυλός
Το βιβλίο αυτό, η βιογραφία του πατέρα της ατομικής βόμβας, δεν είναι καινούργιο, αφού εκδόθηκε πρώτη φορά στα ελληνικά το 2008, όμως παραμένει επίκαιρο και αξίζει να διαβαστεί αφενός επειδή λόγω του πολέμου στην Ουκρανία ο πυρηνικός κίνδυνος βρίσκεται στην ημερήσια διάταξη και αφετέρου επειδή αναμένεται η πολυσυζητημένη κινηματογραφική ταινία που στηρίζεται στο εν λόγω βιβλίο που βραβεύτηκε με Πούλιτζερ. Προϊόν πολύχρονης συστηματικής μελέτης, η βιογραφία αυτή δεν εστιάζει μόνο στη συναρπαστική ζωή του Οπενχάιμερ και στις διώξεις που δέχτηκε στα χρόνια του μακαρθισμού καθώς θεωρήθηκε επικίνδυνος για την εθνική ασφάλεια των ΗΠΑ. Ταυτόχρονα σκιαγραφεί το κλίμα στο χώρο των προοδευτικών επιστημόνων, τις ευγενείς επιδιώξεις αλλά και τις θανάσιμες αυταπάτες τους.
