Μαριάννα Τζιαντζή
Mασσαλία, 1940-41: ο τόπος και ο χρόνος όπου εκτυλίσσεται η σειρά επτά επεισοδίων του Netflix. Η Έκτακτη Επιτροπή Σωτηρίας, μια ΜΚΟ θα λέγαμε, με επικεφαλής έναν εμπνευσμένο Αμερικανό αντιφασίστα δημοσιογράφο, τον Βέριαν Φράι, προσπαθεί να εξασφαλίσει βίζα για τις δεκάδες χιλιάδες πρόσφυγες που είναι αναγκασμένοι να εγκαταλείψουν την Ευρώπη για να μην πέσουν στα χέρια των ναζί. Η αμερικανική κυβέρνηση, απρόθυμη να μπει στον πόλεμο, παραχωρεί βίζες με το σταγονόμετρο, προτιμώντας στην κυριολεξία τους «επώνυμους», τους καλλιτέχνες και τους επιστήμονες που έχουν κάποιο όνομα. Είναι σπαρακτική η σκηνή όπου ο Φράι παίρνει συνεντεύξεις από τους πρόσφυγες προκειμένου να ξεσκαρτάρει όσους δεν έχουν ελπίδα για βίζα. Όπως διαβάζουμε, συνήθως έπαιρνε 120 συνεντεύξεις την ημέρα.
Η σειρά δεν είναι ντοκιμαντέρ αλλά και ούτε καθαρόαιμο προϊόν μυθοπλασίας. Εκτός από τους ναζί και τους απαίσιους Γάλλους συνεργάτες τους υπάρχει και ο έρωτας ή μάλλον οι έρωτες και καλώς υπάρχουν καθώς μερικές πινελιές ρομάντζου προσελκύουν το ενδιαφέρον των τηλεθεατών.
Η σειρά, που είναι βασισμένη σε πραγματικά γεγονότα, φέρνει στο νου μια άλλη θρυλική ταινία του 1976, Το πλοίο των καταραμένων, που αφηγείται την περιπέτεια χιλίων περίπου Εβραίων που ξεκίνησαν το 1939 με ένα πλοίο από το Αμβούργο και προορισμό την Αμερική όπου δεν έφτασαν ποτέ, ενώ δεν έγιναν δεκτοί ούτε στην Κούβα. (Μόνο λίγοι που πλήρωσαν.) Αναγκάστηκαν έτσι να διασχίσουν για δεύτερη φορά τον Ατλαντικό, καταλήγοντας στην Αμβέρσα του Βελγίου. Κάποιοι από αυτούς έγιναν δεκτοί στην Αγγλία, κάποιοι άλλοι στη Γαλλία και άλλοι στην Ολλανδία. Άγνωστη η τελική μοίρα των επιζώντων. Aνάλογα δράματα περιγράφει και ο Έριχ Μάρια Ρέμαρκ σε τρία μυθιστορήματά του.
Σκοτεινή η εποχή εκείνης της προσφυγικής κρίσης, όμως η σειρά είναι λουσμένη στο φως της Μεσογείου, με το γαλάζιο της θάλασσας να υπόσχεται την ελευθερία – μια ελευθερία που δεν θα έρθει για όλους. Ο Φράι έχει να αντιπαλέψει την εχθρική στάση της κυβέρνησης του Βισύ και την αδιαλλαξία της αμερικανικής κυβέρνησης που σε ένα χρόνο θα τον ανακαλέσει στις ΗΠΑ κρίνοντας επιζήμια τη δράση της επιτροπής του. Πάντως, μέσα σε ένα έτος ο Φράι κατάφερε να διασώσει περίπου 2.000 πρόσφυγες, ανάμεσα στους οποίου και κορυφαίες μορφές της τέχνης και της διανόησης. Μια ιδιαίτερα συγκινητική μορφή είναι ο νεαρός Αφρικανός ρεσεψιονίστ του ξενοδοχείου «Σπλέντιτ», ηγέτης ενός πυρήνα αντίστασης.
Μια σειρά του Netflix με έμμεσες αναλογίες με το σήμερα καθώς χιλιάδες πρόσφυγες θαλασσοπνίγονται στη Μεσόγειο.
Λαμπερό δεν είναι μόνο το τοπίο αλλά και τα πρόσωπα που κινούνται γύρω από τον Φράι, ίσως γιατί έτσι προσελκύεται η προσοχή των τηλεθεατών. Στον περίγυρο του αντιφασίστα Αμερικανού βρίσκονται σημαντικές προσωπικότητες των γραμμάτων, αλλά κυρίως παράγοντες και δημιουργοί από τον χώρο των εικαστικών τεχνών: ο Αντρέ Μπρετόν, ο Μαξ Ερνστ, ο Μαρκ Σαγκάλ, η Χάνα Άρεντ, η Πέγκι Γκουγκενχάιμ, ενώ με σεβασμό περιγράφονται οι τελευταίες μέρες και ώρες του Βάλτερ Μπένγιαμιν που αυτοκτόνησε στη χώρα των Βάσκων, μη αντέχοντας να συνεχίσει τη βασανιστική διαδρομή του μαζί με άλλους πρόσφυγες που τα κατάφεραν. Ένας από αυτούς που κατάφεραν να διαφύγουν χάρη στον Φράι ήταν και ο θρυλικός επαναστάτης Βικτόρ Σερζ που εμφανίζεται στο προτελευταίο επεισόδιο της σειράς. (Η σύντροφός του και η κόρη του δεν πήραν βίζα κι έμειναν πίσω στη Γαλλία.) «Ζήτω η επανάσταση!» φωνάζει μαζί με τον πρόξενο του Μεξικού, της χώρας που του χορήγησε βίζα όταν πολλοί άλλοι του την είχαν αρνηθεί επειδή ήταν κομμουνιστής ή αναρχικός.
Αυτό που συνέβη τότε δεν ήταν brain drain (διαρροή εγκεφάλων) αλλά art drain, μαζική διαφυγή καλλιτεχνών που αναζωογόνησαν το αμερικανικό καλλιτεχνικό τοπίο και κατέστησαν τη Νέα Υόρκη μητρόπολη της αγοράς έργων τέχνης εκτοπίζοντας το Παρίσι.
Σήμερα χιλιάδες πρόσφυγες θαλασσοπνίγονται στη Μεσόγειο και στα δικά μας νερά. Αυτοί δεν θέλουν να φύγουν από μια Ευρώπη στις παραμονές του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου, αλλά να φτάσουν στην Ευρώπη, όμως τα τείχη που αντικρίζουν είναι λίγο πολύ τα ίδια. Ανάμεσά τους δεν συναντάμε «διάσημους» και πρωτοκλασάτους, όπως συνέβαινε στη Μασσαλία με τον Φράι, όμως αυτό δεν σημαίνει ότι δεν ζουν μια ανάλογη τραγωδία.
