Αιμιλία Καραλή
Η δημοκρατία της ρομφαίας έχει «κάψει» στην πορεία της ακόμη και στοιχειώδεις αρχές της αστικής δημοκρατίας, ανάμεσά τους και αυτές που αφορούν τα κοινωνικά δικαιώματα, όπως αυτά της μόρφωσης, της αξιοπρεπούς εργασίας, της ενασχόλησης με την τέχνη.
Οι βιβλικές γραφές μας παραδίδουν την εικόνα του αρχάγγελου Μιχαήλ να χρησιμοποιεί το πύρινο σπαθί του, τη ρομφαία του, για να πατάξει καθετί «Κακό», δηλαδή καθετί που απειλεί την εξουσία του Θεού του που εξ ορισμού αντιπροσωπεύει το «Καλό». Με αυτό «καθάρισε» τον Εωσφόρο και τους αγγέλους του που την αμφισβήτησαν. Μετά –σύμφωνα με τις γραφές πάντα– δήλωσε στους συμπολεμιστές του: «Στώμεν καλώς, στώμεν μετά φόβου Θεού» — ας σταθούμε γερά, ας σταθούμε με τον φόβο του Θεού.
Η καταστολή και ο φόβος ως αναγκαίες προϋποθέσεις για την επίτευξη του «κοινού καλού» διαπαιδαγώγησαν επί αιώνες τους ανθρώπους και αγκαλιάστηκαν από όλα τα συστήματα εξουσίας, είτε μεγάλης είτε μικρής. Και προσπάθησαν να πατάξουν κάθε τι «εωσφορικό» που απειλούσε την ηρεμία τους. Δεν είναι βέβαια μόνο τα θεοκρατικά συστήματα που στηρίχτηκαν στην αρχή της ρομφαίας. Την ασπάστηκαν ομάδες ή κοινότητες που είχαν –φαινομενικά τουλάχιστον– διαφορετικούς προσανατολισμούς. Μια τέτοια κατάσταση μετέφερε και ο Βικτόρ Ουγκώ στο μυθιστόρημά του 1793, όπου βάζει δυο μαχητές της Γαλλικής επανάστασης να διαφωνούν για την πορεία και τους στόχους της. Ο νεότερος από αυτούς, ο Γκωβέν, λέει στον μεγαλύτερο και δάσκαλό του, Σιμουρντέν: «Ανάμεσα στις δυο ουτοπίες μας δάσκαλε υπάρχει η ακόλουθη διαφορά, εσύ θες υποχρεωτικό τον στρατώνα, εγώ το σχολείο. Ονειρεύεσαι τους ανθρώπους στρατιώτες, εγώ πολίτες. Εσύ τους θέλεις τρομερούς, ενώ εγώ στοχαστικούς. Εσύ θεμελιώνεις μια δημοκρατία της ρομφαίας, ενώ εγώ […] θα θεμελίωνα μια δημοκρατία του πνεύματος». Αργότερα, ο δάσκαλος καταδικάζει σε θάνατο τον μαθητή του για προδοσία και στο τέλος αυτοκτονεί ο ίδιος.
Η «κάθαρση» του τέλους που επέλεξε ο Ουγκώ ως αφορμή και για στοχασμό για το πού οδηγεί η δημοκρατία της ρομφαίας, δεν σταμάτησε τον πολλαπλασιασμό των οπαδών της. Στην πορεία της έχει «κάψει» ακόμη και στοιχειώδεις αρχές της αστικής δημοκρατίας κι ανάμεσά τους αυτές που αφορούν τα κοινωνικά δικαιώματα, όπως αυτά της μόρφωσης, της αξιοπρεπούς εργασίας, της ενασχόλησης με την τέχνη. Το «φιλοσοφούμεν και το φιλοκαλούμεν» του Επιτάφιου του Περικλή ως δικαίωμα και υποχρέωση των ελεύθερων πολιτών, ως βασικός τρόπος συμμετοχής στην «πόλη», μοιάζουν πλέον εωσφορικά έως και αναρχικά δόγματα. Τα αναφέρουν μόνο κάτι «προβληματικοί», σαν κι αυτούς που πρέπει να αντιμετωπιστούν για να συμμορφωθούν στους κανόνες, όπως συνιστούσε και μια άσκηση «επιμόρφωσης» του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής για τους νεοδιόριστους εκπαιδευτικούς που γίνεται αυτές τις μέρες.
«Ο άνθρωπος δεν δημιουργήθηκε για να σέρνει αλυσίδες, αλλά για ν’ απλώνει φτερούγες. Ποτέ πια άνθρωποι-ερπετά!»
Το θέμα είναι ότι χρόνια τώρα, με όλους τους μηχανισμούς (παρα)πληροφόρησης και «εξημέρωσης» της κοινής –κοινότατης– γνώμης στα γκάζια, επιμορφώνονται πολίτες κάθε ηλικίας να μην θεωρούν δικαιώματά τους τα αυτονόητα, ακόμη και για μια αστική δημοκρατία. Το είδαμε από πολλές υβριστικές αντιδράσεις απέναντι στους αγώνες των καλλιτεχνών και των εκπαιδευτικών. Σφραγισμένες με μίσος για όσους καλλιεργούν την τέχνη και τη μόρφωση, αρνούνταν κάθε αξία που κάνει ανθρώπινο τον άνθρωπο, χλεύαζαν το ίδιο το δικαίωμά τους στη λογική και στην ευαισθησία, στον έρωτα του Ωραίου και του Καλού.
Μεγάλο μέρος της κοινωνίας νιώθει ευχαρίστηση να προσβάλλει ό,τι το ξεβολεύει, ό,τι θεωρεί την ισότητα των ανθρώπων όχι στόχο αλλά προϋπόθεση της δημοκρατίας. Αντ’ αυτού προβάλλει την ισοπέδωση, τη δουλικότητα, την υποταγή. Μοιάζει σαν να εκδικείται όχι αυτά που τον υποτιμούν, αλλά όσα μπορούν να τον απελευθερώσουν, και φαίνεται όλο και πιο δύσκολο να πειστεί κάποιος για την ανάγκη αλλά και για τη δυνατότητα μιας κοινωνίας χωρίς την απειλή και την αποδοχή της ρομφαίας. Παρ’ όλα αυτά, τα λόγια του νεαρού ήρωα του Ουγκώ αντηχούν ακόμη, για όσους και όσες επιμένουν να αντιστέκονται σε αυτήν: «Θέλω την ελευθερία μπροστά στο πνεύμα, την ισότητα μπροστά στην καρδιά, την αδερφοσύνη μπροστά στην ψυχή. Όχι! Ποτέ πια υποδούλωση! Ο άνθρωπος δεν δημιουργήθηκε για να σέρνει αλυσίδες, αλλά για ν’ απλώνει φτερούγες. Ποτέ πια άνθρωποι-ερπετά!». Ή αναστώμεν καλώς, αναστώμεν άνευ φόβου..
