Μπάμπης Συριόπουλος
Κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ένεκεν το βιβλίο του Κάρελ Κοσίκ Διαλεκτική, Αλήθεια, Πράξη. Ο τσέχος συγγραφέας ήταν σημαντικότατος μαρξιστής φιλόσοφος, κομμουνιστής με αντιναζιστική δράση, που δεν υποτάχτηκε ούτε στην εισβολή του Συμφώνου της Βαρσοβίας ούτε στην παλινόρθωση του καπιταλισμού.
Ο φιλόσοφος Κάρελ Κοσίκ (1926-2003) ήταν μέλος του Τσεχικού Κομμουνιστικού Κόμματος, συμμετείχε στην αντιναζιστική αντίσταση, συνελήφθη από την Γκεστάπο και έμεινε φυλακισμένος σε στρατόπεδο συγκέντρωσης μέχρι το τέλος του πολέμου. Σπούδασε στα πανεπιστήμια της Πράγας, της Μόσχας και του Λένινγκραντ και το 1962 κυκλοφόρησε το πιο σημαντικό για πολλούς έργο του, τη Διαλεκτική του Συγκεκριμένου. Είναι από τους πιο σημαντικούς φιλοσόφους του δεύτερου μισού του 20ου αιώνα και συμμετείχε σε διεθνή συνέδρια. Ο Κάρελ Κοσίκ δεν υποτάχθηκε ποτέ στην εξουσία. Πήρε θέση υπέρ της «Άνοιξης της Πράγας», αντιτάχθηκε στην εισβολή των δυνάμεων του Συμφώνου της Βαρσοβίας τον Αύγουστο του 1968, καθαιρέθηκε από την Κεντρική Επιτροπή (1969), διαγράφηκε από μέλος του ΚΚ (1970) και του απαγορεύτηκε έκτοτε να δημοσιεύει, ενώ τα έργα του αποσύρθηκαν από τις δημόσιες βιβλιοθήκες. Το 1990 επέστρεψε στη πνευματική δημόσια ζωή της χώρας του και στη φιλοσοφική σχολή του Πανεπιστήμιου της Πράγας. Ωστόσο, ένα χρόνο μετά, έχασε τη θέση του στο Πανεπιστήμιο, μην συμβαδίζοντας με το «πνεύμα της εποχής», καθώς αντιτάχθηκε και στην καπιταλιστική παλινόρθωση.
«Να είσαι θύμα του κακού και να του αντιστέκεσαι είναι δύο εκ διαμέτρου αντίθετα πράγματα»
Το βιβλίο Διαλεκτική, Αλήθεια, Πράξη, από τις εκδόσεις Ένεκεν, είναι μια συλλογή άρθρων του μαρξιστή φιλοσόφου, τα περισσότερα από τα οποία δημοσιεύονται για πρώτη φορά στα ελληνικά. Τα άρθρα διατρέχουν την ιστορική διαδρομή από τη δεκαετία του ’60 μέχρι αυτή του ’90, σηματοδοτώντας ταυτόχρονα τις αντιλήψεις του συγγραφέα και την αντίθεσή του στα εκμεταλλευτικά καθεστώτα οποιασδήποτε μορφής. Η αντίθεσή του «στο γραφειοκρατικό-αστυνομικό σύστημα το οποίο έχει περιέλθει σε κρίση στην Τσεχοσλοβακία» (σελ. 146) έχει σκοπό τον «ανθρωπιστικό σοσιαλισμό» «και με κανέναν τρόπο μια παλινδρόμηση στον καπιταλισμό» (σελ. 147) αποσαφηνίζοντας: «Είναι προφανές ότι η κοινωνικοποίηση των μέσων παραγωγής και η κυριαρχία της εργατικής τάξης είναι αυτά τα επαναστατικά επιτεύγματα που η σοσιαλιστική Τσεχοσλοβακία δεν αποποιείται και τα οποία είναι και παραμένουν οι προϋποθέσεις της σημερινής επαναστατικής διαδικασίας» (σελ. 157). Το 1997 επισήμανε ότι η τότε επίσημη ιδεολογία «καταγγέλλει τον υπαρκτό σοσιαλισμό […] σαν κομμουνισμό, για να κρύψει τη νεοκαπιταλιστική ουσία του σημερινού συστήματος και να το διαβεβαιώσει ότι δεν απειλείται από καμία εναλλακτική λύση. Στη δική της κρίση και ετυμηγορία, ο Μαρξ είναι οριστικά νεκρός» (σελ. 401). Επέκρινε τους διανοούμενους της εποχής που «δεν τους περνά καν από το νου ότι στη συγκατοίκηση με τον σύγχρονο καπιταλισμό (υπερκεφάλαιο) η δημοκρατία μπορεί να λειτουργεί μόνο ως “λαϊκή εξουσία” περιορισμένη, με όρια, κουτσουρεμένη […]».
Η σκέψη του συγγραφέα διαπερνάται από τις επαναστατικές δημοκρατικές παραδόσεις του τσεχικού έθνους, και πάνω απ’ όλα του Τσέχου φιλοσόφου και μεταρρυθμιστή Γιαν Χους που κάηκε στην πυρά το 1415. Θέτει θεμελιώδη ερωτήματα για τον άνθρωπο, την αλήθεια, την ουσία της ηθικής, την ιστορία και την ελευθερία όπως: «Γιατί οι άνθρωποι δεν είναι ευτυχισμένοι στον σύγχρονο κόσμο;». Πραγματεύεται τη διαλεκτική του θύτη και του θύματος, του κυνηγού που πέφτει στις παγίδες που στήνει ο ίδιος, προτάσσοντας αντί για την προβολή της ιδιότητας του θύματος, τον αγωνιζόμενο άνθρωπο: «Να είσαι θύμα του κακού και να του αντιστέκεσαι είναι δύο εκ διαμέτρου αντίθετα πράγματα […]».
Ο Κ. Κοσίκ διαφωνούσε με τη «φιλοσοφία της ιστορίας», σύμφωνα με την οποία «η ιστορία φανερώνει την αναγκαιότητα (σχέδιο της πρόνοιας, προκαθορισμένη αρμονία) και τα ιστορικά άτομα είναι τα εργαλεία της, τα εκτελεστικά της όργανα» (σελ. 62). Αντίθετα, ο άνθρωπος δημιουργεί την ιστορία, πραγματώνοντας τον εαυτό του ακόμα κι αν ξεφεύγει από τα χέρια του και τον συντρίβει. Δεν είναι προκαθορισμένη, έχει όμως συνέχεια, καθώς «ο άνθρωπος δεν ξεκινά ποτέ από την αρχή», επίσης δεν είναι πρόσωπο με δική του βούληση: «η ιστορία δεν είναι τραγική, αλλά το τραγικό είναι στην ιστορία, δεν είναι παράλογη αλλά το παράλογο αναδύεται στην ιστορία. Δεν είναι σκληρή αλλά οι σκληρές πράξεις διαπράττονται στην ιστορία. Δεν είναι γελοία αλλά το κωμικό ξεδιπλώνεται στην ιστορία» (σελ. 67). Κριτήριο της ανθρώπινης πράξης, της ηθικής, του καλού και του κακού, δεν μπορεί να είναι η αβέβαιη «κρίση της ιστορίας». αλλά το παρόν. Τη μετάφραση και την εισαγωγή έχει κάνει ο Μάριος Δαρβίρας, ενώ το βιβλίο είναι πλούσιο σε υποσημειώσεις και παραπομπές, που εξοικειώνουν τον αναγνώστη με την τσεχική ιστορία και πραγματικότητα.
Δημοσιεύθηκε στο ΠΡΙΝ στις 03-12-2022
