Κατερίνα Ζουρτσάνου
▸Συνεχίζεται η συρρίκνωση των δικαιωμάτων των κρατουμένων και η έλλειψη ουσιαστικής μέριμνας
Από τις 27 Οκτωβρίου τέθηκε σε ισχύ ο νόμος 4985/2022 «Αναμόρφωση και εκσυγχρονισμός Σωφρονιστικού Κώδικα». Η νομοθέτηση του εν λόγω πλαισίου ήρθε σε μια -όχι τυχαία- συγκυρία. Τα αλλεπάλληλα σκάνδαλα σχετικά με τα πεπραγμένα της κυβέρνησης και των προσκείμενων σε αυτήν (υπόθεση Λιγνάδη, παρακολουθήσεις), η εξόφθαλμη δικαστική κωλυσιεργία σε υποθέσεις διαπλοκής του πολιτικού συστήματος (SIEMENS), η επιλογή ανάδειξης θεμάτων και υποθέσεων με βαριά ποινική απαξία από τα μίντια με κανιβαλικό τρόπο (υπόθεση μαστροπείας στο Κολωνό) αλλά και το εντεινόμενο προεκλογικό κλίμα, έχουν συντελέσει στη διαμόρφωση ενός δημοσίου λόγου που έχει στο κέντρο του την αναδιαμόρφωση του ποινικού δικαίου με εμφανή ταξικά χαρακτηριστικά και βαθιά ενσωματωμένη την τιμωρητική λειτουργία του νομικού πλαισίου.
Η συνειδητή ανάδειξη απόψεων που εκφράζουν αντιλήψεις που αντιλαμβάνονται αφενός την εγκληματική δράση ως ένα αυτόνομο γεγονός αποκομμένο από την κοινωνική πραγματικότητα της συνεχούς φτωχοποίησης, της εντεινόμενης εκμετάλλευσης και αφετέρου την ποινή ως ένα «σαδιστικά» τιμωρητικό τρόπο επιβολής της κρατικής εξουσίας, χαρακτηρίζει τόσο τις κυβερνητικές τοποθετήσεις όπως αυτή του Βορίδη περί χημικού ευνουχισμού όσο και την θεσμοθέτηση του νέου Σωφρονιστικού Κώδικα.
Αυτός συζητήθηκε και ψηφίστηκε σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα, γεγονός δυσανάλογο της σοβαρότητας της κατάστασης που επικρατεί στις φυλακές. Η ταχύτητα αυτή για πολλούς αναλυτές σχετίζεται με την αναγγελία της CPT (Επιτροπή του Συμβουλίου της Ευρώπης για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων και της Απάνθρωπης ή Εξευτελιστικής Μεταχείρισης ή Τιμωρίας) ότι θα προβεί σε έκδοση δημόσιας δήλωσης σε βάρος της Ελλάδας σχετικά με την κατάσταση που επικρατεί στις φυλακές. Πέρα από προσχηματικές αλλαγές ως προς την ονομασία εννοιών – ενδεικτικά τα καταστήματα κράτησης μετονομάζονται σε σωφρονιστικά καταστήματα – οι ουσιαστικές αλλαγές καμία σχέση δεν έχουν με μια αγωνία κοινωνικής επανένταξης και «σωφρονισμού» με κορυφαίο δείγμα την μεταφορά της αρμοδιότητας από το Υπουργείο Δικαιοσύνης στο Υπουργείο Προστασίας του Πολίτη.
Στις βασικές αλλαγές του νέου νόμου αναδεικνύεται το ζήτημα των αδειών τόσο των τακτικών όσο και των εκπαιδευτικών (αρ. 49-53) με έμφαση στις προϋποθέσεις χορήγησης των τακτικών αδειών αλλά και τη δημιουργία κατηγοριών μεταξύ των κρατουμένων με διαφορετικά κριτήρια χορήγησης αδειών, κάτι που παραβιάζει ευθέως την αρχή της ομοιόμορφης μεταχείρισης των κρατουμένων. Ιδίως σε ότι αφορά κρατούμενους με ποινή ισοβίων η δυνατότητα λήψης άδειας πλέον θεωρείται αδύνατη. Υπενθυμίζεται, ότι ο θεσμός των αδειών αποτελεί σημαντικό στοιχείο για την κρίση της υφ’ όρων απόλυσης ενός κρατούμενου.
Εν συνεχεία ανάμεσα στις αλλαγές που φέρει ο νέος νόμος βρίσκεται η χρόνια προσπάθεια για την δημιουργία φυλακών τύπου Γ με την νομοθέτηση φυλακών υψίστης ασφαλείας με το όνομα «Σωφρονιστικά Καταστήματα Αυξημένης Ασφάλειας». Ο τύπος των ιδιότυπων φυλακών αυτών, μόνο ανησυχία δημιουργεί καθώς οι συνθήκες διαβίωσης των κρατουμένων είναι ήδη κραυγαλέες στις «απλές» φυλακές. Ακόμα, θα λειτουργούν ως ένα επιπλέον τιμωρητικό μέτρο για τον κρατούμενο πέραν της κράτησης για την οποία έχει καταδικαστεί.
Στον νέο νόμο καθιερώνεται ένδικο μέσο σε περιπτώσεις μη τήρησης των κανόνων διαβίωσης στο Δικαστήριο Εκτέλεσης Ποινών. Η αναφερόμενη προσφυγή προβλέπεται να κατατίθεται εγγράφως από τον κρατούμενο χωρίς την εκπροσώπησή του από συνήγορο και με το βάρος της απόδειξης να βαραίνει τον ίδιο τον κρατούμενο. Η πρόβλεψη αυτή στερεί από τον κρατούμενο να κατορθώσει να παραβάλλει ουσιαστικώς και τεκμηριωμένα το αίτημά του. Όπως αναφέρει σε συνέντευξη τύπου η Εναλλακτική Παρέμβαση Δικηγόρων- Δικηγορική Ανατροπή «η μεταφορά των κρατούμενων σε δημόσια νοσοκομεία ή σε άλλες φυλακές ανεξάρτητα από την θέληση του ίδιου του κρατούμενου δεν αποτελούν τρόπους επίλυσης των συνθηκών διαβίωσης».
Ο νέος νόμος έρχεται σε ένα ντελίριο ποινικού λαϊκισμού από πλευράς κράτους των τελευταίων εβδομάδων και προσπαθεί να καλύψει πίσω από λεκτικά τεχνάσματα την όξυνση της καταπιεστικής και εκμεταλλευτικής μεταχείρισης των πιο περιθωριοποιημένων τμημάτων της κοινωνίας. Η συρρίκνωση των δικαιωμάτων των κρατουμένων και η παντελής έλλειψη ουσιαστικής μέριμνας για την κοινωνική επανένταξη επισφραγίζουν με την σειρά τους την φράση του Ντοστογιέφσκι ότι «ο πολιτισμός μιας χώρας φαίνεται από το επίπεδο διαβίωσης των φυλακισμένων της».
