Μπάμπης Συριόπουλος
Ο «ψυχρός πόλεμος» (1946-1989) ήταν μια αντιπαράθεση δύο κοινωνικών συστημάτων, του παγκόσμιου καπιταλισμού και του «υπαρκτού σοσιαλισμού». Ο τελευταίος, ιδιότυπο εκμεταλλευτικό σύστημα με διαταραγμένα αστικά χαρακτηριστικά, συνδεόταν –με ιδιοτελή τρόπο– με το εργατικό κίνημα. Ο σημερινός διχασμός, αντίθετα, είναι μια γυμνή καπιταλιστική σύγκρουση χωρίς όρια.
Ο «ψυχρός πόλεμος» εγκαινιάστηκε επίσημα με τον λόγο του Ουίνστον Τσόρτσιλ στο Φούλτον του Μιζούρι των ΗΠΑ στις 5 Μάρτη 1946, όπου ο βρετανός πρώην πρωθυπουργός (τότε) δήλωσε ότι «ένα σιδηρούν παραπέτασμα έχει απλωθεί κατά μήκος της ηπείρου» μιλώντας για την Ευρώπη. Το αντίβαρο θα ήταν, σύμφωνα με τον βρετανό ηγέτη, «η στενή συμμαχία αγγλόφωνων λαών, η οργανωμένη αεροπορική και ναυτική συνεργασία των ΗΠΑ και της Μεγάλης Βρετανίας […]». Η αντιπαράθεση των «αγγλόφωνων λαών» με την ΕΣΣΔ συνδυάστηκε με μια αντικομμουνιστική εκστρατεία στο εσωτερικό της Δυτικής Ευρώπης. Τα Κομμουνιστικά Κόμματα σε Γαλλία, Ιταλία, Φινλανδία, Βέλγιο και Ισλανδία που συμμετείχαν στις πρώτες μεταπολεμικές κυβερνήσεις εκπαραθυρώθηκαν από αυτές μέχρι το ’47-48. Στην Ελλάδα οι κομμουνιστές θεωρήθηκαν κατά τον εμφύλιο πράκτορες της Σοβιετικής Ένωσης και της Βουλγαρίας. Τα επόμενα χρόνια ο ψυχρός πόλεμος από μια σύγκρουση για το μέλλον της Ευρώπης μετατράπηκε σε μια παγκόσμια αντιπαράθεση μεταξύ του «υπαρκτού σοσιαλισμού» με ηγετική δύναμη την ΕΣΣΔ και του καπιταλιστικού κόσμου με ηγετική δύναμη τις ΗΠΑ.
Ωστόσο, δεν ήταν μόνο αυτό. Στο πλαίσιο του ψυχρού πολέμου οι ΗΠΑ και οι ηγεμονικές ιμπεριαλιστικές δυνάμεις αντιμετώπισαν με σιδερένια γροθιά λαϊκές εξεγέρσεις, κομμουνιστικά κόμματα, εθνικοαπελευθερωτικές και κοινωνικές επαναστάσεις. Ο ψυχρός πόλεμος περιλάμβανε πολλούς θερμούς πολέμους (ελληνικός εμφύλιος, Γαλλία και ΗΠΑ στο Βιετνάμ κ.α.), επεμβάσεις και αιματοβαμμένα πραξικοπήματα σε όλο τον κόσμο με εκατομμύρια νεκρούς και ανείπωτη φρίκη. Κανείς ειλικρινής επαναστάτης, ανεξάρτητα από τη γνώμη του για το σοβιετικό καθεστώς, δεν μπορούσε να είναι ουδέτερος. Σύμφωνα με την Προγραμματική Διακήρυξη του ΝΑΡ, «ο “υπαρκτός σοσιαλισμός” κατέληξε συνεπώς σε ένα ιστορικά πρωτότυπο μη εργατικό εκμεταλλευτικό καθεστώς, μια ιδιότυπη κοινωνία που αποκατέστησε αστικά χαρακτηριστικά και ακύρωσε την πρώτη ιστορική απόπειρα του προλεταριάτου να ανατρέψει ουσιαστικά και ολοκληρωτικά την αστική κυριαρχία και να επιβάλει νέες κομμουνιστικές σχέσεις». Το κοινωνικό σύστημα αυτών των χωρών με τα «διαταραγμένα “καπιταλιστικά” χαρακτηριστικά αλλά χωρίς τον κλασικό καπιταλισμό […] έχει στη βάση αυτής της ιδιοτυπίας του όχι τόσο τους νόμους της πιο αποτελεσματικής αξιοποίησης και της κερδοφορίας του κεφαλαίου όσο τους κοινωνικούς και τους πολιτικούς συσχετισμούς που προκύπτουν απ’ την ανάγκη των κυρίαρχων δυνάμεων να κλείσουν το ρήγμα της κοινωνικής επανάστασης […]» (ΝΑΡ, Για τη φύση και το χαρακτήρα των χωρών του «υπαρκτού σοσιαλισμού»).
Η σύνδεση της ΕΣΣΔ με το εργατικό επαναστατικό κίνημα και τις επαναστάσεις όπου γης δεν ήταν απλά ένα μύθευμα των ΗΠΑ και της παγκόσμιας αντεπανάστασης (ο περίφημος «δάκτυλος της Μόσχας») αλλά εξέφραζε μια αντιφατική πραγματικότητα. Όντως αυτή συνδεόταν –κατά περίπτωση– με επαναστατικά κινήματα, αντικαθιστώντας όμως τον γνήσιο διεθνισμό με την εξυπηρέτηση των κρατικών της συμφερόντων. Οπότε, «στα πλαίσια αυτά, η ΕΣΣΔ είχε βεβαίως έναν αντιιμπεριαλιστικό ρόλο, όχι όμως από τη σκοπιά της ανάπτυξης και εξάπλωσης των κοινωνικών επαναστάσεων, αλλά από τη σκοπιά της δημιουργίας μιας “προστατευτικής υγειονομικής ζώνης” γύρω της και της διαμόρφωσης ισορροπιών που θα διευκόλυναν έναν αυξανόμενο οικονομικό και πολιτικό ρόλο της στο παγκόσμιο σύστημα» (ο.π.). Αυτός ο διεθνής ρόλος, με αποκλειστικό κριτήριο τα κρατικά της συμφέροντα, περιλάμβανε βέβαια και πολεμικές επεμβάσεις και εξόντωση κομμουνιστών, που δεν εντάσσονταν στο πλαίσιο της σοβιετικής ηγεσίας.
Ο ψυχρός πόλεμος δεν ήταν απλά μια γεωπολιτική σύγκρουση, ήταν συνέπεια
του ρήγματος της Οκτωβριανής Επανάστασης, μια πολιτικοϊδεολογική σύγκρουση στο εσωτερικό κάθε χώρας
Παρʹ όλα αυτά, ο ψυχρός πόλεμος δεν ήταν απλά μια γεωπολιτική σύγκρουση, αντίθετα ήταν συνέπεια του ρήγματος της Οκτωβριανής Επανάστασης, μια πολιτικοϊδεολογική σύγκρουση στο εσωτερικό κάθε χώρας, μια αντιπαράθεση για πανανθρώπινες αξίες –για το νόημα της ελευθερίας και της δημοκρατίας– και πάνω απ’ όλα μια διαμάχη για το αν η ατομική ιδιοκτησία είναι το αναπόφευκτο πεπρωμένο της ανθρωπότητας. Το κάθε στρατόπεδο και κάθε χώρα ξεχωριστά υποχρεωνόταν να εμφανίζει –εντός και εκτός συνόρων– υλοποίηση επαγγελιών και ικανοποίηση λαϊκών αιτημάτων. Οι εκατόμβες του Β’ Παγκόσμιου Πολέμου ήταν ακόμα νωπές. Παρά την επιθετικότητα και τους πολέμους του, το ιμπεριαλιστικό στρατόπεδο, με ηγεμονική δύναμη τις ΗΠΑ, αναγκαζόταν να διακηρύσσει την προσήλωσή του στη διατήρηση της ειρήνης. Όποιος όμως παριστάνει τον γάιδαρο πρέπει να γκαρίζει πότε πότε! Ένας απροκάλυπτος ολοκληρωτικός πόλεμος και η χρήση πυρηνικών όπλων παρέμεναν ταμπού στη δημόσια ρητορική και αυτό έβαζε κάποια όρια στην κλιμάκωση των πολεμικών συγκρούσεων.
Ο ψυχρός πόλεμος τέλειωσε συμβολικά το 1989 με το γκρέμισμα του τείχους του Βερολίνου. Τη θέση του έχει πάρει σήμερα ένας παγκόσμιος διχασμός ανάμεσα στο καπιταλιστικό μπλοκ με ηγέτιδα δύναμη τις ΗΠΑ, από τη μία, και σε ένα ασταθές ακόμα καπιταλιστικό μπλοκ με ηγετικές δυνάμεις την Κίνα και τη Ρωσία. Τα δυο ιμπεριαλιστικά μπλοκ συγκαλύπτουν τα αστικά συμφέροντα που εκφράζουν (πετρέλαια, πρώτες ύλες, εμπορικοί δρόμοι, επενδύσεις, κέρδη πολυεθνικών και ολιγαρχών) με αναφορά σε μια παγκόσμια σύγκρουση πολιτισμών, της Ανατολής και της Δύσης. Σε αυτή τη σύγκρουση το κάθε στρατόπεδο υπερασπίζεται –υποτίθεται– τον δικό του πολιτισμό, παραδόσεις και θρησκείες. Δεν υπάρχουν παρά ανατολικές και δυτικές αξίες, έθνη και ταυτότητες. Κανένα στρατόπεδο δεν υποχρεώνεται να απαντήσει σε οικουμενικά κοινωνικά διλήμματα ούτε χρειάζεται να αποδείξει τίποτα στον «δικό του» πληθυσμό. Οι πολέμαρχοι που εξυπηρετούν τα καπιταλιστικά συμφέροντα μπορούν να αγνοούν τον «άνθρωπο», καθώς υπάρχουν σε τελική ανάλυση μόνο ο «δυτικός» και ο «ανατολικός» άνθρωπος. Τα ταμπού έπεσαν, όλα είναι δυνατά, οπότε μπορεί να γίνεται συζήτηση ακόμα και για πυρηνικό πόλεμο.
Η επιδίωξη για έναν ειρηνικό κόσμο χωρίς ατομική ιδιοκτησία και εκμετάλλευση δεν εκφράζεται βεβαίως από κανένα στρατόπεδο, ούτε καν στρεβλωμένα και προσχηματικά. Αυτός ο σκοπός μπορεί να αναδυθεί μόνο από ένα τρίτο «στρατόπεδο», αυτό των εργαζόμενων και εκμεταλλευόμενων όλου του κόσμου, «δυτικών» και «ανατολικών», αφού υπερβούν τις ταυτότητες που τους επιβάλλουν οι εκμεταλλευτές τους.
Δημοσιεύθηκε στο ΠΡΙΝ στις 26-11-2022
