Νίκος Πελεκούδας
Κεφάλαιο και κράτη
Κρατικές πολιτικές και εθνικά δίκαια
Επανειλημμένα ο Λένιν έχει τονίσει στο έργο του πως η επιδίωξη αποτροπής της ενασχόλησης της εργαζόμενης πλειονότητας με τα ζητήματα εξωτερικής πολιτικής, αποτελεί πάγια πρακτική όλων των αστικών τάξεων σε όλο τον κόσμο. Γιατί στο πεδίο της απόκρυψης των διακρατικών σχέσεων και βασικών αιτίων των πολεμικών κρίσεων, μπορεί ευκολότερα να αναπτύσσεται η στενή οπτική των εθνικών δικαίων, η αναπαραγωγή όλων των κρατικών ιδεολογικών και πολιτικών επιδιώξεων, πασπαλισμένων με μπόλικη προστασία της δημοκρατίας, της ελευθερίας και του διεθνούς δικαίου, του οποίου υπέρμαχοι είναι ως δια μαγείας όλα οι εμπλεκόμενοι. Κοινός παρονομαστής βέβαια είναι ο απίστευτος κυνισμός, η χυδαία μοιρασιά εδαφών και ανθρώπων.
Ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος αποτελεί την πλέον εμβληματική περίπτωση όλων αυτών των στοιχείων.
Υποσύνολο των «ρυθμίσεων», ένοπλων και μη, του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου είναι και η αντιμετώπιση του Μεγάλου Ασθενούς, της παραπαίουσας Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, στα ερείπια της οποίας θα κριθούν οι νέες ηγεμονίες στην περιοχή, τόσο από την άποψη της καταγραφής του συσχετισμού μεταξύ των Μεγάλων Δυνάμεων της εποχής, όσο και σε όσα αφορούν το ξεκαθάρισμα περιφερειακών ανοιχτών αντιπαραθέσεων. Μία εξ’ αυτών προφανώς είναι και η ελληνοτουρκική.
Το ελληνικό κράτος, όπως σταθερά και με ελάχιστα διαλείμματα έκανε από την ίδρυσή του, θα αναζητά το σωστό ποντάρισμα στις πλάτες κάποιας μεγάλης δύναμης (κατά κανόνα της αγγλικής μέχρι τον εμφύλιο πόλεμο) προκειμένου να υλοποιήσει την περίφημη εδαφική εξάπλωσή του και την οικονομική ολοκλήρωσή του. Η αντιμετώπιση αυτών των επιδιώξεων από τις ιμπεριαλιστικές δυνάμεις δεν είναι πρωτότυπη ούτε αφορά αποκλειστικά το ελληνικό κράτος.
Εδώ λοιπόν θα εξετάσουμε τις βασικές επιδιώξεις των ιμπεριαλιστών από το 1915 έως το 1922, και σε ποιο βαθμό χωρούσαν οι ελληνικοί σχεδιασμοί σε αυτές. Το θέμα αποτελεί ένα ακόμα διαχρονικό πεδίο δόξης λαμπρό για την αναπαραγωγή μύθων από την αστική ιστοριογραφία.
Πέντε σταθμοί που ποροδιαγράφουν την καταστροφή
Είναι αδύνατο να παρακολουθήσουμε το τί ακριβώς συμβαίνει σε όσα αφορούν τα ελληνικά εθνικά «δίκαια», αν δεν δούμε τους γενικότερους σχεδιασμούς των ιμπεριαλιστών, και ποια θέση επιφύλασσαν για τους Έλληνες σε κάθε στροφή των πολιτικών και στρατιωτικών εξελίξεων. Η πορεία του πολέμου, αυτού του επεκτατικού και ιμπεριαλιστικού πολέμου από όλα τα εμπλεκόμενα μέρη, είναι που καθορίζει τις σχέσεις με τις μεγάλες δυνάμεις και, κατά συνέπεια, τα όρια των ελληνικών στοχεύσεων.
Από αυτή την άποψη, ξεχωρίζουμε πέντε συγκεκριμένους σταθμούς στην επταετία 1915-1922 οι οποίοι παρά τις επιμέρους παροδικές θετικές για την Ελλάδα εκβάσεις τους, προδιαγράφουν τη συντριπτική ήττα της το καλοκαίρι του 1922. Κατά συνέπεια έχουμε:
α) Τη μυστική συμφωνία της Κωνσταντινούπολης (4 Μαρτίου με 10 Απριλίου 1915) που συμμετέχουν η Αγγλία και η Γαλλία από τη μια μεριά, η Ρωσία από την άλλη. Είναι μια συμφωνία που θα αποκαλύψουν οι Μπολσεβίκοι το 1918, καταδεικνύοντας τον ληστρικό χαρακτήρα του πολέμου και την υποκρισία όλων των ιμπεριαλιστικών δυνάμεων. Η Συμφωνία έταζε στο ενδεχόμενο νίκης της Αντάντ, την Κωνσταντινούπολη και τα Στενά στη Ρωσία, παρόλο που η Ελλάδα δια του Βενιζέλου υποσχόταν αποστολή στρατευμάτων και θέσεων επίθεσης διεκδικώντας την παρουσία της Ελλάδας στην Κωνσταντινούπολη. Η Αγγλία και η Γαλλία θα επέκτειναν την επιρροή τους στο Ιράν, ενώ η Αγγλία θα αποκτούσε και τον έλεγχο της Συρίας, μαζί και της Παλαιστίνης. Η Γαλλία θα ικανοποιούνταν με την Κιλικία. Οι Άγιοι Τόποι και η Αραβική Χερσόνησος θα ήταν υπό μουσουλμανική κατοχή. Η Αγγλία αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο παραχώρησης της Σμύρνης στην Ελλάδα, ως δόλωμα για να πάρει μέρος στην εκστρατεία της Καλλίπολης, κάτι που δεν αποδεικνύουν οι πηγές ότι θα τηρούσε στη συγκεκριμένη χρονική στιγμή, ενώ και ο Βενιζέλος δέχεται σε αυτό το ενδεχόμενο την παραίτηση από τη διεκδίκηση ελληνικής παρουσίας στην Κωνσταντινούπολη και αυτό αναληθές επίσης. Σφαγές και ψέματα στους λαούς, ψέματα και μεταξύ τους.
β) Η επιχείρηση στην Καλλίπολη θα αποτύχει τον Ιανουάριο του 1916. Αλλά αυτό δεν αποθαρρύνει τους ιμπεριαλιστές από νέα σχέδια μοιρασιάς. Στο Σχέδιο Σάικς-Πικό στο κέντρο έρχεται η Μέση Ανατολή και άλλα τμήματα εδαφών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Στη Ρωσία κατοχυρώνονται εδάφη της σημερινής βόρειας Τουρκίας, ενώ θα ανανεωθούν οι υποσχέσεις για την Κωνσταντινούπολη. Η Γαλλία που ήδη ελέγχει το μεγαλύτερο μέρος του χρέους της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας θα ελέγξει σημαντικές περιοχές της, συμπεριλαμβανομένης της Μοσούλης, η Αγγλία τη νότια Μεσοποταμία και το σημερινό Ιράκ, ενώ η Παλαιστίνη θα τεθεί υπό διεθνή συγκυριαρχία. Αθετείται πρακτικά δηλαδή η υπόσχεση για ανεξάρτητες μουσουλμανικές αραβόφωνες περιοχές. Η Ελλάδα που βρίσκεται ακόμα στη σφαίρα του Διχασμού, θα παραμείνει σε αναμονή των δικών της διεκδικήσεων, παρόλη τη σταθερή προθυμία Βενιζέλου για οποιαδήποτε διευκόλυνση των ιμπεριαλιστών.
γ) Η Συμφωνία Ζωνών Δράσης (Δεκέμβρης 1917). Η νίκη της σοσιαλιστικής επανάστασης στη Ρωσία αλλάζει ξανά τους σχεδιασμούς. Ποταμοί αίματος έχουν ήδη τρέξει, αλλά οι στοχεύσεις των ιμπεριαλιστών δεν έχουν εκπληρωθεί. Οι Ζώνες Δράσης ουσιαστικά είναι η «ευγενική» ονομασία των νέων επιχειρήσεων προσαρτήσεων και ληστρικών προσπαθειών των ιμπεριαλιστών. Ταυτόχρονα είναι και ο προάγγελος των επιθέσεων στη Σοβιετική Ρωσία. Οι Άγγλοι και οι Γάλλοι θα επιχειρήσουν να κυριαρχήσουν στη Νότια Μικρά Ασία και το Αιγαίο, καθώς και στις βόρειες περιοχές της σημερινής Τουρκίας. Ταυτόχρονα βεβαίως και στη Μαύρη Θάλασσα (Γαλλία) εναντίον των Γερμανών. Αίγυπτος, Διώρυγα του Σουέζ και Μεσοποταμία κατοχυρώνονται στους Άγγλους. Στην αναμπουμπούλα της ανατροπής της συμφωνίας Σάικς-Πικό η Ιταλία θα αναλάβει ως δική της ζώνη τη Σμύρνη, καθώς και το Ικόνιο, τα Άδανα και το Αϊδίνιο.
Η «ευφυΐα» Βενιζέλου είναι ανίκανη να διακρίνει την αγοραπωλησία των λαών στο παζάρι της ιμπεριαλιστικής μοιρασιάς
Η ελληνική πλευρά μένει ξανά στα κρύα του λουτρού, παρόλο που η Αντάντ έχει φέρει στην εξουσία τον Βενιζέλο ήδη από τον Ιούνιο, θέτοντας τέλος στον λεγόμενο Διχασμό. Τον Ιούνιο άλλωστε θα μπει η Ελλάδα στον πόλεμο. Η Σμύρνη από εκεί που αποτελούσε το «τυράκι» προκειμένου η Ελλάδα να συναινέσει στο σύνολο των ιμπεριαλιστικών σχεδιασμών, δίνεται στην Ιταλία. Η «ευφυΐα» Βενιζέλου καθίσταται ανίκανη να διακρίνει την αγοραπωλησία των πάντων, λαών, φίλων και εχθρών, στο ίδιο το παζάρι της μοιρασιάς. Το 1922 «γεννιέται» το 1917. Το σύνολο του ελληνικού πολιτικού συστήματος, αδυνατεί να το διακρίνει.
δ) Η πολιτική σταθεροποίηση στην Ελλάδα με την επικράτηση Βενιζέλου, θα οδηγήσει στη συμμετοχή της χώρας μας στην περίφημη εκστρατεία της Ουκρανίας και πιο ειδικά στην Κριμαία το 1919. Η ταπεινωτική ήττα των ιμπεριαλιστών από τη Σοβιετική Ρωσία, δε θα σημάνει τίποτα το ιδιαίτερο για τον Βενιζέλο ούτε πολιτικά ούτε συναισθηματικά. Είναι η πρώτη φορά που οι Άγγλοι βρίσκουν ένα νέο χωροφύλακα των συμφερόντων τους στα δυτικά της σημερινής Τουρκίας. Για πρώτη φορά έχουμε σύμπτωση των βασικών επιδιώξεων των ιμπεριαλιστών και του ελληνικού κράτους. Αυτό είναι που έχει σημασία για τους Έλληνες κυρίαρχους. Η εκστρατεία στην Κριμαία θα είναι επιτέλους το εισιτήριο για τη Σμύρνη. Αυτό θα κατοχυρωθεί στη Συμφωνία των Σεβρών, με τη γνωστή δυνατότητα πενταετούς κατοχής της Σμύρνης από τους Έλληνες και το δημοψήφισμα που θα γινόταν για την οριστική κατοχή της. Και πάνω σε αυτή την επιλογή θα συμφωνήσουν με κρύα καρδιά οι Γάλλοι και οι Ιταλοί.
ε) Η αλλαγή της πολιτικής κατάστασης στην Ελλάδα, με την έλευση του βασιλιά και την ήττα Βενιζέλου το 1920, θα δώσουν την καλύτερη αφορμή στην Ιταλία και τη Γαλλία να άρουν την υποστήριξή τους στη συμφωνία των Σεβρών. Τον Μάρτη του 1921 ο Κεμάλ θα διαμορφώσει συμφωνία ειρήνης και φιλίας με τους Μπολσεβίκους, «κλειδώνοντας» την τελική του επίθεση προς τα δυτικά. Πλέον οι Άγγλοι θα διαμηνύσουν πως μόνο αν οι ‘Έλληνες με τις δικές τους στρατιωτικές και οικονομικές δυνάμεις μπορούν να κρατήσουν το Μικρασιατικό Μέτωπο θα έχουν την ανοχή όλων των υπολοίπων. Η αποτυχία είναι βέβαιη. Ήδη από το 1918 οι ελληνικοί προϋπολογισμοί είναι ελλειμματικοί, ενώ έχει προηγηθεί και μια διετία απεργιών και κοινωνικών συγκρούσεων ενάντια στη φτώχεια. Άλλωστε από το σύνολο των συμφωνιών όλη η Μέση Ανατολή έχει διαμοιραστεί κυρίως μεταξύ των Άγγλων και των Γάλλων, ενώ συνολικά η Τουρκία θα τεθεί υπό διεθνή έλεγχο κυρίως μεταξύ Άγγλων, Γάλλων και Ιταλών. Η ελληνική προθυμία είναι και πάλι περιττή.
Εθνικές διεκδικήσεις, αστική μυθολογία, μεγάλες κοινωνικές τραγωδίες
Διάχυτη ξεπροβάλλει η αηδία για την άνεση με την οποία εδάφη και ανθρώπινες ζωές καθοριζόταν κάτω από ποια εξουσία θα βρίσκονται. Επιστρατεύτηκαν αξίες, θρησκείες, συναίσθημα και σύμβολα, προκειμένου να καμουφλαριστεί μια από τις πλέον εκτεταμένες σφαγές της ανθρώπινης ιστορίας. Ταυτόχρονα και ενάντια στη σχετική αστική μυθολογία, Βενιζελικοί και Αντιβενιζελικοί θα επιδιώκουν την εθνική επέκταση, αλλά με διαφορετική τακτική και συμμάχους. Άλλωστε αυτό θα είναι και το βασικό ζήτημα για το οποίο θα εξελιχθεί ο εμφύλιος πόλεμος 1915-1917. Που φυσικά αξεχώριστα πήγαινε με την καταστολή και την ωμή καρατόμηση των όρων ζωής της εργατικής τάξης και του λαού.
Σε αντίθεση με έναν ακόμα σταθερό κρατικό μύθο, ο κανόνας ήταν το «άδειασμα», η περιθωριοποίηση του ψοφοδεούς Βενιζέλου, που κάτω από πολύ ειδικές συνθήκες και πρόσκαιρα του δόθηκε η δυνατότητα κυριαρχίας στη Μικρά Ασία. Οι γενικότερες ιμπεριαλιστικές στοχεύσεις σε συνδυασμό με την πολιτική αλλαγή στην Ελλάδα οδήγησε στη συντριβή της το 1922. Η αλλαγή στην ίδια την Τουρκία, με την ισχυροποίηση του Κεμάλ, θα είναι ένας ακόμα παράγοντας που θα αλλάξει τις στοχεύσεις των ιμπεριαλιστών.
Είναι αδύνατον να αντιληφθούμε τη δυναμική των ελληνικών κρατικών διεκδικήσεων, και τις σχέσεις τους με τις μεγάλες δυνάμεις, αν δεν τις θέσουμε στη μεγάλη εικόνα των ιμπεριαλιστικών στοχεύσεων και ανταγωνισμών, καθώς και στις αλλαγές ισχύος μεταξύ της Ελλάδας και της Τουρκίας. Ίσως αυτό να είναι και το σπουδαιότερο μεθοδολογικό μάθημα που μπορούμε να πάρουμε και για τις μάχες του εργατικού και κομμουνιστικού κινήματος στο παρόν.
