Μπάμπης Συριόπουλος
Το βιβλίο με τίτλο 1905 του Λέον Τρότσκι που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ένεκεν είναι μια συναρπαστική και συνάμα με θεωρητικό βάθος εξιστόρηση της επανάστασης του 1905 από έναν από τους πρωταγωνιστές της. Τα εργατικά συμβούλια (σοβιέτ) ήρθαν για πρώτη φορά στο προσκήνιο.
Η ρωσική επανάσταση του 1905, που περιγράφει ο Λέον Τρότσκι στο έργο του 1905 είναι «καταδικασμένη» να ζει πάντα στη σκιά των δύο επαναστάσεων του 1917, του Φλεβάρη και ιδίως του Οκτώβρη. Επειδή όμως η ιστορία διέπεται από αιτιότητα, όχι όμως από αιτιοκρατία και κανένα γεγονός δεν οδηγεί σε κάποια αναπότρεπτη ακολουθία γεγονότων, η επανάσταση του 1905 πρέπει να αντιμετωπίζεται καθαυτή, με όλο της το μεγαλείο. Ταρακούνησε το ευρωπαϊκό -και όχι μόνο-εργατικό κίνημα και έδωσε παραδείγματα και επιχειρήματα στην επαναστατική πτέρυγα της σοσιαλδημοκρατίας. Η Ρόζα Λούξεμπουργκ ανέδειξε την εργατική επαναστατική πρωτοβουλία και τις μαζικές πολιτικές απεργίες ως αντίβαρο στον κοινοβουλευτικό κρετινισμό των κομμάτων της 2ης Διεθνούς και στις αργοκίνητες θεσμικές διαδικασίες των συνδικάτων τους.
Το βιβλίο γράφτηκε την περίοδο 1908-1909 από τον Τρότσκι, ο οποίος πρωταγωνίστησε στην επανάσταση καθώς είχε εκλεγεί αντιπρόεδρος και στη συνέχεια πρόεδρος του σοβιέτ της Πετρούπολης, συνδυάζοντας τη γλαφυρή περιγραφή των γεγονότων με το βάθος της ανάλυσης. Η Ρωσία του 1905 καθώς και η επανάσταση δεν μπορούσαν να εξηγηθούν από τον εξελικτικό, οικονομίστικο, ντετερμινιστικό «μαρξισμό» που κυριαρχούσε στη 2η Διεθνή. Αντί για την καπιταλιστική οικονομία στη «βάση» και το αστικό κράτος ύστερο «εποικοδόμημά» της, ο τσαρισμός είχε μετατραπεί «σε ιστορικό όργανο καπιταλιστικοποίησης των ρωσικών οικονομικών σχέσεων» (σελ. 30). Αντί για την ανάπτυξη της βιομηχανίας απ’ τα σπλάχνα της χειροτεχνίας και της μανιφακτούρας, οι σιδηρόδρομοι και η μεγάλη βιομηχανία λειτουργούσαν εξαρχής με κρατικές παραγγελίες και εγγυήσεις και με μια συγκεντροποιημένη εργατική τάξη -αγρότες ως τα χτες- χωρίς «τις προκαταλήψεις των μαστόρων και τις παραδόσεις των συντεχνιών» (σελ. 62). Και το επιστέγασμα όλων των παραδόξων ήταν μια επανάσταση με υποτιθέμενο αστικό χαρακτήρα που θα πραγματοποιούνταν από το προλεταριάτο για την κατάκτηση της κρατικής εξουσίας.
Η ωρίμανση της εργατικής τάξης των πόλεων, με την παρέμβαση των ολιγάριθμων σοσιαλδημοκρατών ήταν αλματώδης· από την πρώτη διαδήλωση στην Πετρούπολη την «Ματωμένη Κυριακή» στις 9 Γενάρη την καθοδηγούμενη από τον παπα-Γκαπόν, στις γενικές απεργίες του Οκτώβρη και την ένοπλη εξέγερση στη Μόσχα τον Δεκέμβρη, από τα εκκλησιαστικά λάβαρα και τις εικόνες του τσάρου στα σοβιέτ και στην ηγεμονία των σοσιαλδημοκρατών. Το σοβιέτ της Πετρούπολης συγκροτήθηκε με βάση το οργανωτικό μοντέλο εκπροσώπησης για μια βραχύβια επιτροπή διερεύνησης της εργατικής δυσαρέσκειας (επιτροπή Σιντλόφσκι) κατ’ εντολή του τσάρου το Φλεβάρη του 1905 (ένας αντιπρόσωπος για 500 εργάτες). Έτσι καλύφθηκε το κενό της διεύθυνσης της γενικής πολιτικής απεργίας από μια οργάνωση που «για να έχει κύρος στα μάτια των μαζών […] έπρεπε να βασίζεται στην ευρύτερη εκπροσώπηση» (σελ. 120).
«Παραλύοντας την κρατική εξουσία, μια γενική απεργία επιβαρύνει τη δική της οργάνωση με εξαιρετικά σημαντικές κρατικές λειτουργίες».
Τα σοβιέτ που συγκροτήθηκαν εκτός από τις αποφάσεις για απεργίες διαρκείας, αναλάμβαναν εκ των πραγμάτων καθήκοντα διαχείρισης της κοινωνικής ζωής (λειτουργία τρένων, ταχυδρομείων, τηλεγραφείων, έκδοση της Ιζβέστια του Σοβιέτ των εργατών αντιπροσώπων κ.α.). Έχει σημασία πως είδε ο Λ. Τρότσκι το ζήτημα πολύ πριν τα σοβιέτ γίνουν παγκόσμιο σύμβολο (και συχνά φενάκη): «Δεν είναι η πρώτη φορά που συναντούμε ένα φαινόμενο, του οποίου το νόημα θα έπρεπε να αναλογιστούν εκείνοι οι αναρχικοί που έχουν ακόμη την ικανότητα να σκέφτονται: παραλύοντας την κρατική εξουσία, μια γενική απεργία επιβαρύνει τη δική της οργάνωση με εξαιρετικά σημαντικές κρατικές λειτουργίες» (σελ. 241). Μετά τη μάχη για το οχτάωρο του Οκτωβρίου, το σοβιέτ της Μόσχας κήρυξε γενική πολιτική απεργία διαρκείας από τις 7 Δεκέμβρη που κατέληξε σε ένοπλη εξέγερση και μάχες οδοφραγμάτων στη Μόσχα από τις 9 μέχρι τις 17 του μηνός.
Η επανάσταση του 1905 ηττήθηκε με πολλές χιλιάδες νεκρούς και δεκάδες χιλιάδες εξόριστους, αλλά αποτέλεσε την πρώτη επαναστατική εξόρμηση της ρωσικής εργατικής τάξης. Ταυτόχρονα ήταν και μια μαζική πολιτική δοκιμασία των προγραμμάτων των σοσιαλιστικών οργανώσεων. Οι διαφωνίες για τον χαρακτήρα της ρωσικής επανάστασης, τις σχέσεις με τους φιλελεύθερους, την πολιτική ανεξαρτησία του προλεταριάτου, το ζήτημα του στρατού, της ένοπλης πάλης και της εξουσίας τέθηκαν και δοκιμάστηκαν τότε.
Το βιβλίο εκτός από την κυρίως έκθεση των γεγονότων περιλαμβάνει άρθρα του Λέον Τρότσκι που γράφτηκαν μετέπειτα, καθώς και ντοκουμέντα και αφηγήσεις από τη συνέχεια μετά την ήττα. Η έκδοση έχει υποσημειώσεις με πολύτιμα στοιχεία, βιογραφίες και πληροφορίες που εξοικειώνουν τον αναγνώστη με το ιστορικό περιβάλλον και την καθημερινότητα της Ρωσίας των αρχών του προηγούμενου αιώνα.
