Γιώτα Ιωαννίδου
Η κυβερνητική απόπειρα αποστολής στα σχολεία του σκοταδιστικού υλικού για το «αγέννητο παιδί» έφερε στην επιφάνεια τη συστηματική προσπάθεια προώθησης ανορθολογικών δοξασιών, ως όχημα ακροδεξιών αντιλήψεων. Το ρεύμα αυτό ανατροφοδοτείται από τον συστημικό θετικισμό.
Το βίντεο της Εταιρείας Προγεννητικής Αγωγής για τα Γυμνάσια τελικά αποσύρθηκε. Κάποιοι μίλησαν για ατυχές γεγονός. Πόσο τυχαίες όμως μπορεί να είναι απόψεις που διατυπώνονται συνεχώς, με επαναληψιμότητα; Είναι πολύ διαφορετική η αντίληψη του βίντεο, από τις αστρολογικές προβλέψεις, τις κηραλοιφές του Βελόπουλου, τον «συμπαντικό ηθοποιό» της ΕΕΦ ή τον «μάγο» Γιούρι Γκέλερ που έκοβε τηλεπαθητικά το κάπνισμα στους τηλεθεατές του Χαρδαβέλλα; Ψευδοεπιστήμη, μεταφυσική, συνωμοσιολογία, θρησκευτικός ή φυσιολατρικός ανορθολογισμός συναντιούνται με αναχρονιστικές, ακροδεξιές και φασιστικές αντιλήψεις. Ένας βαθύτερος και πολύ πιο επικίνδυνος σκοταδιστικός κύκλος, από την εποχή της Ιεράς Εξέτασης, βγαίνει στην επιφάνεια της καπιταλιστικής κρίσης και παρακμής.
Όλοι αυτοί μιλούν στο όνομα της επιστήμης αλλά χωρίς επιστημονική θεωρία. Χωρίς ερωτήματα, υποθέσεις, συστηματοποιημένες παρατηρήσεις και τεκμηρίωση, προσπάθειες εξήγησης του κόσμου γύρω μας, πειράματα ελέγξιμα και αποδεκτά, κριτήρια σκέψης και ελέγχου. Η επιστήμη προσπαθεί να απαντήσει σε ερωτήματα «εξ ανακαλύψεως» και συνεχώς αναπτύσσεται μέσα από διαψεύσεις. Ενώ όλοι αυτοί δανείζονται επιστημονικά στοιχεία είτε για να επιβεβαιώσουν την «εξ αποκαλύψεως» αλήθεια τους –που ποτέ δεν διαψεύδεται, αφού είναι τέτοια– ή για να διαμορφώσουν ένα συνεκτικό αφήγημα που πάντα θα επιβεβαιώνει την απάντηση που ήδη έχουν κατασκευάσει. Πρόκειται για θεωρίες φαινομενικά αληθινές, αφού δεν υπάρχει δυνατότητα επαλήθευσης ή διάψευσής τους. Η αίγλη τους, σχεδόν πάντα, επενδύεται με αρχαιολατρία ή και φυσιολατρία. Έναν άγονο και όχι δημιουργικό ιστορισμό, που εξαντλείται σε τσιτάτα και εικόνες ενός ένδοξου παρελθόντος. Μια επιστροφή στην ιδεατή, αγαθή και σοφή φύση που «ξέρει» και «δεν την αφήνουμε να κάνει τη δουλειά της», απαξιώνοντας την ιστορία του ανθρώπινου πολιτισμού που αναπτύχθηκε μέσα από την εργασία και την κοινωνικότητα, όταν οι αρχέγονες φυλές άρχισαν να προστατεύουν τους αρρώστους τους και να παρεμβαίνουν στη φύση κατανοώντας την.
Όλα αυτά τα ρεύματα αποφεύγουν την τοποθέτηση του «πριν» και του «μετά» των φαινομένων, μιλώντας πάντα για ένα αποπλαισιωμένο «τώρα», ώστε να μην αφήνουν περιθώρια κριτικής τους. Δεν απελευθερώνουν τον άνθρωπο μέσα από τη γνώση, αλλά αντίθετα τον υποτάσσουν σε έναν παθητικό ρόλο, με στάση καχυποψίας αλλά όχι δυνατότητα δημιουργικής αμφισβήτησης.
Τα ρεύματα της ψευδοεπιστήμης δεν απελευθερώνουν τον άνθρωπο μέσα από τη γνώση, αντίθετα τον υποτάσσουν σε παθητικό ρόλο
Πού όμως ακουμπούν όλα αυτά και γίνονται ανεκτά ή και αποδεκτά από ένα ευρύτερο κοινό; Είναι προφανής ο ρόλος του σχολείου, του διαδικτύου και των ΜΜΕ στην εποχή μας, όπου η πληροφορία προοδεύει αλλά οι κοινωνικές σχέσεις οπισθοδρομούν. Ένας τεράστιος όγκος πληροφοριών ή θραυσμάτων τους δεν οδηγεί κατ’ ανάγκη τον άνθρωπο σε ανάπτυξη γνώσης και κριτικής σκέψης. Παραμένουν νεκρό υλικό, όσο δεν γίνονται πρώτη ύλη διανοητικής δραστηριότητας σκεπτόμενων υποκειμένων. Το ημικατανοημένο δεν είναι προκαταρκτική βαθμίδα της μόρφωσης, αλλά θανάσιμος εχθρός της, υποστήριζε ο Αντόρνο.
Η αποξένωση από την εργασία, η αναγωγή της επιστήμης σε εργαλείο προσπορισμού κέρδους με όρους ιδιωτικής ιδιοκτησίας αφήνουν ελάχιστα περιθώρια χρήσης των επιστημονικών γνώσεων για τη διαμόρφωση μιας συνεκτικής, καθολικής εικόνας του κόσμου και της δυνατότητας παρέμβασης σε αυτή. Η συνέπεια είναι η συνύπαρξη στην ανθρώπινη συνείδηση εξαιρετικά ετερόκλητων στοιχείων, σκόρπιων επιστημονικών γνώσεων μαζί με αντιεπιστημονικές, ανορθολογικές ιδέες.
Η σχετικοποίηση της αλήθειας, η συγκρότηση από το ρεύμα του θετικισμού ενός δήθεν ουδέτερου επιστημονικού λόγου αποκαθαρμένου από κάθε κοινωνική, φιλοσοφική προβληματική, καθώς και η απομάκρυνση από ενοποιητικές, ολιστικές, ιστορικές θεωρήσεις των κοινωνικών σχέσεων από τον μεταμοντέρνο κατακερματισμό, οδηγούν –από διαφορετικούς δρόμους– τον σύγχρονο άνθρωπο στην καχυποψία, τον φόβο ή την αναζήτηση εύκολων απαντήσεων.
Ταυτόχρονα, κάποιοι, στο όνομα της απαξίωσης της ουδετερότητας της επιστήμης, καταλήγουν στην απαξίωση της ίδιας της επιστήμης. Μια τέτοια στάση δεν μπορεί να αντιμετωπίσει το σκοταδιστικό ρεύμα, αλλά γίνεται το συμμετρικό του ανάλογο. Διαμορφώνει το έδαφος που γλιστρούν οι αντιεπιστημονικές θεωρήσεις και ο ανορθολογισμός. Αντίστοιχα, η προσπάθεια αντιμετώπισης του μεταμοντέρνου κατακερματισμού του κόσμου με απλή παράθεση των μερών του, οδηγεί σε μια στατική εικόνα του, δύσκολα εξηγήσιμη στην εξέλιξή της, αφού χάνει τη μελέτη των αμφίδρομων σχέσεων μεταξύ τους και τη δυναμική της καθολικότητας.
Είναι όσο ποτέ αναγκαίο! Μαζί με τις αλυσίδες των χεριών να πολεμήσουμε μαχητικά για να καταργηθούν και οι αλυσίδες της σκέψης.
