Δημήτρης Γρηγορόπουλος
▸ Απονεκρώθηκαν οι λαογέννητοι εργατο-δημοκρατικοί θεσμοί
Αφιέρωμα 30 χρόνια από τη διάλυση της ΕΣΣΔ
Η Οκτωβριανή Επανάσταση ήταν μία επανάσταση προλεταριακή, με ηγετική δύναμη το βιομηχανικό προλεταριάτο της Ρωσίας, που παρά τον μικρό του όγκο είχε δυναμικό ρόλο στα μεγάλα αστικά βιομηχανικά κέντρα που είχαν καθοριστική επίδραση στην οικονομική, κοινωνική και πολιτική εξέλιξη της Ρωσίας. Τα πρώτα χρόνια της Επανάστασης ήρθαν στο προσκήνιο πρωτόγνωρες μορφές κοινωνικής χειραφέτησης και ριζοσπαστικές ανατροπές στο οικονομικό, κοινωνικό, πολιτικό και πολιτιστικό τοπίο. Ταυτόχρονα, όμως, η επανάσταση εξαρχής είχε να αντιμετωπίσει σοβαρά εμπόδια, που οφείλονταν στο επίπεδο ανάπτυξης του καπιταλισμού εκείνης της εποχής στη Ρωσία και ιδιαίτερα στην οικονομική, κοινωνική και πολιτιστική καθυστέρηση της χώρας, στον αγροτικό χαρακτήρα της οικονομίας της, που περιόριζε την πλειοψηφία της αγροτιάς στην διεκδίκηση της διανομής της γης και στην απαλλαγή της από τον φεουδαρχικό καταναγκασμό και τον κρατικό δεσποτισμό.
Ανασταλτικό παράγοντα στην εφαρμογή του σοσιαλισμού-κομμουνισμού στην οικονομία και την εργατική δημοκρατία αποτελούσαν και οι θεωρητικές αδυναμίες και αντιθέσεις των Μπολσεβίκων, η μικρή, αρχικά, επιρροή τους στον πληθυσμό, ιδιαίτερα στην αγροτιά, η ιμπεριαλιστική περικύκλωση και εισβολή, ο εμφύλιος πόλεμος που αποδεκάτισε την προλεταριακή πρωτοπορία και η αδυναμία ανάπτυξης και νίκης της επανάστασης σε άλλες χώρες της Ευρώπης. Σε αυτό το ιστορικό πλαίσιο υπό την άμεση απειλή ήττας της Επανάστασης ευδοκίμησαν οικονομίστικες, παραγωγίστικες και τεχνοκρατικές αντιλήψεις και πολιτικές. Απολυτοποιήθηκε η παραγωγική αντίληψη για την οικονομία και υποβαθμίστηκε κατά πολύ η ταξική διάσταση, η εργατική εξουσία και διεύθυνση της οικονομίας. Αντί αυτής εγκαθιδρύθηκε στην οικονομία η εξουσία των ειδικών, των διευθυντικών στελεχών και των ανώτερων κρατικών στελεχών του σχεδιασμού.
Παράλληλα, με τον έλεγχο και την διεύθυνση της οικονομίας από ολιγάριθμους τεχνοκράτες κομμουνιστές, αλλά και ανώτερα στελέχη του ανατραπέντος καθεστώτος, εξασφαλίστηκε ο απόλυτος έλεγχος και η διεύθυνσή του κράτους από ανώτατα στελέχη του κόμματος, ώστε να καταστέλλονται οι όποιες αντιθέσεις και διαφορετικές αντιλήψεις για τη διεύθυνση της οικονομίας, η υπονόμευση της παραγωγής από την εκλογή και τον έλεγχο των διευθυνόντων από τους διευθυνόμενους, από τις οικονομικές και θεσμικές διεκδικήσεις των εργαζομένων, τις στάσεις εργασίας, τις απεργίες κ.α..
Στη βάση των φοβερών υπαρκτών προβλημάτων ο φόβος των δημοκρατικών θεσμών της Επανάστασης και η συρρίκνωση τους υπήρξε καθοριστική για την επικράτηση της γραφειοκρατίας, του πλέγματος των ανώτερων οικονομικών και κρατικών στελεχών που ιδιοποιήθηκαν την εξουσία, εγκαθιδρύοντας ένα ιδιότυπο εκμεταλλευτικό καθεστώς.
Οι λαογέννητοι θεσμοί-κατακτήσεις της Επανάστασης αντί να διευρυνθούν και με την παλλαϊκή συμμετοχή να οδηγήσουν στον σοσιαλισμό-κομμουνισμό, καταργήθηκαν ή διατηρήθηκαν ως θεσμικός τύπος ουσιαστικά και όχι ως πραγματική εργατική λαϊκή εξουσία.
Ηγέτες της Επανάστασης πιστεύοντας ότι υπερασπίζουν την επανάσταση κατάργησαν βασικούς λαϊκούς δημοκρατικούς θεσμούς, με μία λογική προσωρινότητας, αποδυναμώνοντας όμως με αυτόν τον τρόπο την κυριότερη δύναμη αποτροπής της γραφειοκρατίας, τη δραστήρια και πλατιά πολιτική παρέμβαση της εργατικής τάξης και των λαϊκών στρωμάτων: Καταργήθηκε η συντακτική συνέλευση ως αντανάκλαση του χθες, χωρίς όμως να προκηρυχθούν εκλογές για την ανάδειξη εθνικής αντιπροσωπείας μέσα από την επαναστατική Ρωσία. Την αυτονομία τους απώλεσαν τα κυριότερα όργανα του σοβιετικού κράτους, τα σοβιέτ. Η εξουσία συγκεντρώθηκε σε γραφεία και επιτροπές, ενώ σε πολλές περιπτώσεις τα σοβιέτ υποβιβάστηκαν σε τοπικές αρχές. Στις επιχειρήσεις επιβλήθηκε η μονοπρόσωπη διοίκηση, ενώ οι εργοστασιακές επιτροπές και ο εργατικός έλεγχος στην ουσία παροπλίστηκαν.
Στην απόλυτη κυριαρχία της γραφειοκρατίας, συνέβαλε αποφασιστικά η κατάργηση της ελευθεροτυπίας και της ελεύθερης έκφρασης της γνώμης
Καταργήθηκε η αυτονομία των συνδικάτων έναντι του κράτους και το δικαίωμα της διεκδίκησης (απεργία), αντίθετα αυτά απέκτησαν συμπληρωματικό χαρακτήρα προς το κράτος. Καθιερώθηκε η αρχή του ενός κόμματος, χωρίς όμως να συμπεριληφθεί στο σοβιετικό Σύνταγμα. Καταργήθηκαν οι φράξιες, όπως και η έκφραση αντίθετης γνώμης προς την κυρίαρχη γραφειοκρατία. Επιπλέον, αναδιοργανώθηκε ο Κόκκινος Στρατός σύμφωνα με τη δομή και λειτουργία ενός παραδοσιακού αστικού στρατού, χωρίς συμβούλια στρατιωτών. Το ίδιο συνέβη και με την εθελοντική πολιτοφυλακή, που αντικαταστάθηκε από την παραδοσιακού τύπου αστυνομία. Οι δύο μηχανισμοί, παραδοσιακά και αστικά πλέον ιεραρχημένοι και πειθαρχημένοι με την ηγεσία τους να αποτελεί οργανικό τμήμα της γραφειοκρατίας ήταν το κατασταλτικό όργανο που είχε ανάγκη η εδραιωμένη γραφειοκρατία, για να εξουδετερώσει βίαια την «Ενωμένη Αντιπολίτευση» και να επιβάλει την πρωτοφανούς βιαιότητας κολλεκτιβοποίηση. Στην απόλυτη κυριαρχία της γραφειοκρατίας, εκτός από τη θεσμική συρρίκνωση, συνέβαλε αποφασιστικά η κατάργηση της ελευθεροτυπίας και της ελεύθερης έκφρασης της γνώμης.
Η νέου τύπου ιδιότυπη εκμεταλλευτική τάξη στην ΕΣΣΔ εδραιώνεται σταδιακά με σταθμούς τη μεταρρύθμιση του 1956 επί Χρουτσόφ, που ανοίγει ένα δρόμο οικονομικής φιλελευθεροποίησης, οδηγώντας στην επέκταση της ελευθερίας δράσης των επιχειρήσεων. Την τάση αυτή ενισχύουν οι μεταρρυθμίσεις Λίμπερμαν, Κοσίγκιν τη δεκαετία του 1960 και η δέσμη μεταρρυθμίσεων, γνωστή ως Περεστρόικα, τη δεκαετία του 1980. Τότε θα κορυφωθεί και η πάλη ανάμεσα στις δύο τάσεις της γραφειοκρατίας, αυτής που συνδέει την εξουσία της με την κρατική ιδιοκτησία και αυτής που ωθεί στην ανοιχτή και πλήρη καπιταλιστικοποίηση. Θα επικρατήσει, με τη συνδρομή του ιμπεριαλισμού, η δεύτερη και οι χώρες του υπαρκτού σοσιαλισμού θα μεταπηδήσουν στο καπιταλιστικό στρατόπεδο.
Το βασικό ερώτημα εν προκειμένω που τίθεται είναι αν στις ιστορικά ανέκδοτες συνθήκες της σοσιαλιστικής επανάστασης ήταν αναπόφευκτη η δημιουργία και η κυριαρχία της γραφειοκρατίας ή, το πιο κρίσιμο ερώτημα, αν η γραφειοκρατικoποίηση είναι αναπόδραστη αναγκαιότητα στο σοσιαλιστικό εγχείρημα εν γένει. Οι πιθανότητες εκτροπής της σοσιαλιστικής επανάστασης, λόγω του ισχυρού ρόλου του κράτους, είναι υπαρκτές. Το γραφειοκρατικό φαινόμενο ωστόσο ήταν γνωστό στη μαρξιστική θεωρία. Ο Μαρξ γενικεύοντας την εμπειρία της Παρισινής Κομμούνας κωδικοποίησε τα βασικά μέτρα για την αποφυγή της γραφειοκρατικοποίησης. Και ο Λένιν, εξάλλου, από το 11ο συνέδριο, το 1922 προειδοποιούσε για τον κίνδυνο εκφυλισμού του κυρίαρχου σώματος (της γραφειοκρατίας). Το λάθος ήταν ότι οι Μπολσεβίκοι δεν περιόρισαν την εξουσία της γραφειοκρατίας αλλά της εργατικής τάξης.
Η σύγχρονη εργατική τάξη, με πλούσια εμπειρία απ’ την ταξική πάλη, από τις νίκες και τις ήττες της, και με επιστημονική πλέον κατάρτιση, έχει τη δυνατότητα να υλοποιήσει το εγχείρημα της δημιουργίας της σύγχρονης κομμουνιστικής κοινωνίας.
