Νίκος Πελεκούδας
Στις 8 Απρίλη του 1896 θα ξεκινήσει η τρίτη κατά σειρά και πιο σημαντική απεργία στα μεταλλεία του Λαυρίου (έχουν προηγηθεί αυτές του 1883 και του 1887). Η απεργία -με συγκρούσεις και νεκρούς- θα διαρκέσει έως τις 21 Απρίλη, ενώ η κυβέρνηση θα στείλει μέχρι και στρατιωτικές δυνάμεις κατά των απεργών. Οι εργάτες κέρδισαν μια αύξηση στους μισθούς· το πιο σημαντικό όμως ήταν πως άφησαν ισχυρή παρακαταθήκη στο εργατικό κίνημα, καθώς επρόκειτο μία από τις πρώτες προσπάθειες συγκρότησής του.
Τα μεταλλεία Λαυρίου ήταν τόπος εξοντωτικής εργασίας από την αρχαιότητα. Πλούσια σε μόλυβδο και άργυρο, άρχισε η εντατική εκμετάλλευσή τους την περίοδο της αθηναϊκής δημοκρατίας από το τέλος του 6ου π.Χ. αιώνα. Δούλευαν εκεί κάτω από εξοντωτικές συνθήκες 15 με 30 χιλιάδες δούλοι. Η ακμή της αρχαίας Αθήνας, ο μεγάλος της στόλος που κατατρόπωσε τους Πέρσες στη Σαλαμίνα, οφείλονταν σε μεγάλο βαθμό στο ασήμι από την εργασία των χιλιάδων δούλων.
Στη νεότερη Ελλάδα η ιστορία τους συνδέεται με τον Ιωάννη Σερπιέρι. Εκ των ιδιοκτητών των μεταλλείων στο Λαύριο, θα ιδρύσει το 1864 την εταιρεία Roux – Serpieri – Fressynet C.E., με συνέταιρο το γαλλικό τραπεζικό οίκο I.Roux – Fressynet με έδρα τη Μασσαλία, για να εκμεταλλευθεί μεταλλεύματα αργυρούχου μολύβδου -αλλά και τα υπολείμματα από τις αρχαίες εκμεταλλεύσεις (σκωριές και εκβολάδες)- στο Λαύριο. Πολύ γρήγορα, στην πενταετία που θα συμπληρώσει στην Ελλάδα θα δημιουργήσει απίστευτο πολιτικό και οικονομικό σκάνδαλο με αφορμή την απαίτησή του να εκμεταλλεύεται αυτά τα υλικά που βρίσκονται στην επιφάνεια του εδάφους στο Λαύριο, και όχι μόνο το υπέδαφος. Διαδοχικές παραιτήσεις κυβερνήσεων που δεν μπορούν να διαχειριστούν την αντιπαράθεση, αφόρητες πιέσεις μεγάλων δυνάμεων και ιδιαιτέρως προφανώς της Γαλλίας. Αποτέλεσμα θα είναι η δημιουργία νέας εταιρείας στα μεταλλεία, της Ελληνικής Εταιρείας Μεταλλουργείων Λαυρίου. Ο Σερπιέρι θα βγει κερδισμένος και από αυτό με την υπερτίμηση των μετοχών της εταιρείας και την καταστροφή χιλιάδων ανθρώπων (τα περίφημα Λαυρεωτικά).
Με οποιοδήποτε νομικό ή επιχειρηματικό σχήμα οι εργάτες του Λαυρίου περνάνε μια ζωή αβίωτη. Απίστευτες ώρες δουλειάς που σε πολλές περιπτώσεις ξεπερνούσαν τις 14, θάνατοι που αποκρύπτονται και τα πτώματα πετιούνται στον Άγιο Κωνσταντίνο, δουλειά όλη την εβδομάδα. Το καθεστώς Σερπιέρι είναι ένα από τα πλέον απεχθή που έχουν εμφανιστεί στον ελληνικό χώρο, ακόμα και για τα δεδομένα του 19ου αιώνα, πριν δηλαδή την κατοχύρωση εργατικής νομοθεσίας.
Οι εργάτες του Λαυρίου δούλευαν 14 ώρες τη μέρα, όλη την εβδομάδα
Έτσι λοιπόν οι απεργίες ξεκινούν από το 1883 στο Λαύριο, με δεύτερη αυτή του 1887 όπου πάντα τα αιτήματα των απεργιών θα αφορούν μισθολογικά ζητήματα, προστασία των εργατών και ανθρώπινες συνθήκες δουλειάς, να σταματήσει η δουλειά την Κυριακή κ.τ.λ. Όμως πράγματι η απεργία του 1896 είναι η πιο σημαντική από αυτές και από τις σημαντικότερες συνολικά για το εργατικό κίνημα τουλάχιστον μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα.
Η απεργία θα ξεσπάσει στις 8 Απρίλη 1896 με βασικά αιτήματα: Αύξηση του μεροκάματου κατά μια δραχμή. Το μεροκάματο ήταν στις 2,5 δραχμές. Κατασκευή νοσοκομείου ή φαρμακείου στην Καμάριζα (Λαύριο). Διάθεση σούστας στους εργάτες για τη μεταφορά των τραυματιών από τα καθημερινά εργατικά ατυχήματα. Οικήματα για να αντικαταστήσουν τις καλύβες που στεγάζονταν οι μεταλλωρύχοι. Δημιουργία καταστήματος τροφίμων στην περιοχή. Κατάργηση των εργολάβων.
Η απεργιακή επιτροπή που θα δημιουργηθεί θα επιχειρήσει να υποβάλλει ειρηνικά τα αιτήματά της. Οι φύλακες του Σερπιέρι όμως θα προειδοποιήσουν πως όποιος πλησιάσει στα γραφεία θα πυροβοληθεί. Όπως και έγινε. Αυτό που θα ακολουθήσει θα είναι πραγματικά η μετατροπή της απεργίας σε εξέγερση. Οι εργάτες θα μπουν στα γραφεία, θα πάρουν δυναμίτιδα και πετρέλαιο και θα τυλίξουν στις φλόγες το στρατηγείο του χασάπη Σερπιέρι, ενώ ανελέητη επίθεση θα δεχτούν όλοι οι υποτακτικοί του, που θα παρακαλούν για έλεος. Όπως αναφέρει ο Γιάνης Κορδάτος μάλιστα, ο ίδιος ο Σερπιέρι θα κρυφτεί σε καμινάδα ντυμένος παπάς και θα καταφέρει να διαφύγει αφού παρέμβει ο δήμαρχος Λαυρίου Φωκίων Νέγρης, ενώ οι μηχανικοί του θα επιχειρήσουν να το σκάσουν ντυμένοι με γυναικεία ρούχα, χωρίς ιδιαίτερη επιτυχία.
Από τις 10 Απριλίου δίνονται κανονικές μάχες στο Λαύριο ανάμεσα σε απεργούς και αστυνομικούς, καθώς βεβαίως και με τους ιδιωτικούς μπάτσους που έχει ο Σερπιέρι στα μεταλλεία.
Στα μέσα του μήνα η κυβέρνηση του Θεόδωρου Δηλιγιάννη έστειλε στο Λαύριο ίλες ιππικού, πυροβολαρχία και τάγμα ευζώνων ενάντια στο δίκιο των εργατών. Παρόλη την επίθεση που θα δώσει νεκρούς ήρωες στην εργατική τάξη, η απεργία θα κλείσει έπειτα από πολλές διαπραγματεύσεις με τη νίκη τους στις μισθολογικές διεκδικήσεις (ο μισθός θα αυξηθεί 1 δραχμή).
Η απεργία του Λαυρίου είναι ένας από τους σημαντικούς κρίκους των απεργιών που χαρακτηρίζουν τη δεκαετία του 1890, ως συνέχεια των αλλεπάλληλων οικονομικών κρίσεων και φυσικά της χρεοκοπίας του 1893 και της μετέπειτα (1897) Διεθνούς Οικονομικής Εποπτείας. Είναι το αντικειμενικό έδαφος μιας ραγδαίας χειροτέρευσης των όρων ζωής που πυροδοτεί τις απεργίες, αλλά και η προσπάθεια μονιμότερης εργατικής οργάνωσης.
Δε γίνονται λοιπόν στο κενό οι απεργίες. Έχουν περάσει περίπου 20 χρόνια σποραδικών, δύσκολων και τις περισσότερες φορές ανολοκλήρωτων χειραφετητικών συλλογικών προσπαθειών που όμως αφήνουν το αποτύπωμά τους στους αγώνες. Άλλωστε στο Λαύριο θα παρέμβει η σοσιαλιστική ομάδα «Κόσμος».
Στο Λαύριο θα αποτυπωθούν με τον πλέον διακριτό τρόπο στοιχεία που θα βρούμε πιο οργανωμένα και συνειδητοποιημένα τον 20ο αιώνα στο σοσιαλιστικό και κομμουνιστικό κίνημα. Η δυνατότητα της μετατροπής της απεργίας σε εξέγερση, που εδώ γίνεται αυθόρμητα (το αυθόρμητο είναι η εμβρυακή μορφή του συνειδητού), η χρησιμοποίηση της συλλογικής οργανωμένης εργατικής βίας απέναντι στη βία του κράτους και του κεφαλαίου, ο συνδυασμός των μορφών πάλης στη σύγκρουση, τη διαπραγμάτευση, την επίθεση αλλά και την υποχώρηση.
Οι εργάτες του Λαυρίου θα κερδίσουν μισθολογικά. Όχι οριστικά. Αλλά θα παραμείνουν περήφανο σύμβολο κάθε εργαζόμενου και καταπιεσμένου, καθενός από εμάς στις μάχες που και σήμερα δίνουμε για την αξιοπρέπεια της εργατικής δύναμης, για μια ζωή χωρίς εκμετάλλευση.
