Κώστας Παλούκης
Η σταδιακή αλλαγή στάσης στο πολιτικό πλαίσιο της εποχής
Αφιέρωμα 200 χρόνια από το ’21
Με την εμφάνισή του, το σοσιαλιστικό και ευρύτερα εργατικό κίνημα ήρθε αντιμέτωπο με την πρόκληση να διεκδικήσει τη δική του ερμηνεία για την Επανάσταση του 1821. Οι σοσιαλιστές και οι κομμουνιστές επεξεργάζονται με βάση ταξικά κυρίως κριτήρια και καταλήγουν –ακόμη και όταν προτάσσουν την πλήρη άρνηση του ελληνικού έθνους και την απαξίωση των ελληνικών πατριωτικών παραδόσεων– σε διάφορες εκδοχές της ιστορικά διαμορφωμένης ελληνικής εθνικής φαντασιακής κοινότητας. Οι εκδοχές αυτές, μερικές φορές εντελώς ανταγωνιστικές όχι μόνο με τις κυρίαρχες αλλά και μεταξύ τους, αντανακλούν τα διαφορετικά πολιτικά σχέδια που επικρατούν σε κάθε περίοδο στο σοσιαλιστικό και κομμουνιστικό κίνημα.
Μέχρι το 1919, το ΣΕΚΕ και οι πρώτοι σοσιαλιστές διανοούμενοι θεωρούσαν την Αντάντ ένα αντιμοναρχικό-δημοκρατικό μέτωπο που πολεμούσε τις αυταρχικές κεντρικές αυτοκρατορίες και είχε ως στόχο τον εκδημοκρατισμό της Γερμανίας. Η νίκη των δυτικών Συμμάχων θεωρήθηκε ωφέλιμη για το εργατικό κίνημα και καθήκον του ελληνικού στρατού να πολεμήσει την Οθωμανική Αυτοκρατορία και να απελευθερώσει τις ελληνικές περιοχές. Την ίδια περίοδο, ο Ριζοσπάστης χαρακτηρίζει την Επανάσταση του 1821 αμιγώς εθνική και οι αγωνιστές της εξιδανικεύονται για την ειλικρινή τους αυτοθυσία στον αγώνα για την ανεξαρτησία αλλά και για το ιδανικό τους να γίνουν πολιτισμένοι, δηλαδή σαν τους «Φράγκους» που επισκέπτονταν ως περιηγητές τη χώρα. Θεωρεί, ωστόσο, ότι οι σύγχρονοι Έλληνες δεν πραγματοποίησαν αυτό το ιδανικό, παρότι φοράνε τα δυτικά ενδύματα. Ως αληθινό μήνυμα της επετείου θεωρείται η ανάγκη της Ελλάδας να επανεύρει την πορεία προς τον πολιτισμό.
Οι πολιτικές εξελίξεις της περιόδου εκείνης, δηλαδή η αυταρχική και αντεργατική πολιτική της φιλοανταντικής κυβέρνησης του Ελευθέριου Βενιζέλου, σε συνδυασμό με τη νέα εκστρατεία στη Μικρά Ασία, είχαν προκαλέσει ένα σημαντικό ρήγμα στα αριστερά, επιδρώντας και στην ανάγνωση του 1821. Η Επανάσταση αντιμετωπίζεται πλέον ως εθνική απέναντι στον «τουρκικό ζυγό» αλλά και ως ταξική που εκφράζει τα οικονομικά συμφέροντα των τότε εμπόρων και τσιφλικούχων. Το ελληνικό έθνος παραμένει μια ενιαία ενότητα η οποία προδίδεται από τις διεφθαρμένες αστικές τάξεις, ενώ το ΣΕΚΕ συνδέει την απουσία εσωτερικής ελευθερίας και εκμετάλλευσης του εργατικού και αγροτικού λαού, την παραβίαση των συνταγματικών δικαιωμάτων και την πολιτισμική καθυστέρηση με την εξάρτηση της χώρας από τις ισχυρές ιμπεριαλιστικές χώρες. Ως εκ τούτου, «από τας ελευθερίας για τας οποίας επολέμησε ο λαός του εικοσιένα, τίποτε σήμερα δεν μένει».
Η ηθικοποιημένη εργατική τάξη, η «ψυχή του ταπεινού εργατικού λαού», ο «νέος κόσμος» που «γεννιέται μέσα στα υγρά υπόγεια των πόλεων και τις καλύβες των αγρών» και όχι οι διεφθαρμένες αστικές τάξεις αποτελούν την ελπίδα για τη σωτηρία του έθνους. Ταυτόχρονα, λόγω της συμμετοχής του ΣΕΚΕ στη Σοσιαλιστική Βαλκανική Ομοσπονδία, προστίθεται μια μορφή παμβαλκανικής πρόσληψης της ελευθερίας. Η εργατική τάξη, λοιπόν, δεν είναι ένα ανταγωνιστικό στοιχείο στο έθνος αλλά η μόνη υγιής δύναμη η οποία μπορεί να δράσει απελευθερωτικά για χάρη όλου του εθνικού συνόλου.
Αξίζει να σημειωθεί ότι στη διάρκεια του 1921, στην 100ή επέτειο από την Επανάσταση και σε καιρό όξυνσης του πολέμου στο μέτωπο, έλαβαν χώρα συνολικά 50 μεγάλες απεργίες με συμμετοχή 40.000 εργατών. Η εμπειρία αυτή φαίνεται πως εξελίσσει την αντίληψη για την Επανάσταση. Παρουσιάζεται σαν μια απάτη των «μικροαστών και των εμπόρων της εποχής» οι οποίοι, κατέχοντες την οικονομική ζωή της χώρας, «είχον συμφέρον να αποκτήσουν και την πολιτικήν εξουσίαν». Η έννοια του έθνους δεν καλύπτει πλέον όλες τις τάξεις αλλά αποτελείται μόνο από τις εργατικές και λαϊκές τάξεις. Ως εκ τούτου, οι καπιταλιστές αντιμετωπίζονται ως οι νέοι κατακτητές του έθνους καθώς οι αγρότες βρίσκονται σε χειρότερη θέση κάτω από τον «Έλληνα αγά», ενώ οι ελεύθεροι μικροαστοί προλεταριοποιούνται και υποδουλώνονται στους καπιταλιστές. Συνεπώς, ο ελληνικός λαός δεν μπορεί να βρει κάποιο νόημα στην επέτειο αφού η ελευθερία, την οποία επόθησαν οι επαναστάτες του 1821, δεν υπάρχει εντός του αστικού καθεστώτος. Η επέτειος του 1821 χαρακτηρίζεται ως μια μυθιστορία των αστών πανηγυριστών που προσπαθούν να συγκινήσουν τις μάζες, επαναλαμβάνοντας για 100 χρόνια αυτήν την κωμωδία, αφορά τη δική τους ελευθερία σε βάρος των ελευθεριών του λαού.
Ωστόσο, δεν πετιέται εντελώς ο επαναστατικός συμβολισμός της επετείου. Αντίθετα, επανανοηματοδοτείται, παρουσιάζοντας τις λαϊκές μάζες έτοιμες για το πυρ ενός νέου «1821» με σκοπό «την ολοσχερή κατάλυσιν όλων των τυραννιών και όλων των τυράννων, τάξεως, φυλής, θρησκεύματος» και την ίδρυση του «μεγάλου Ναού της Παγκόσμιας Ελευθέρας Ανθρωπότητος». Οι σοσιαλιστές δεν αρνούνται λοιπόν την έννοια του έθνους αλλά την επανερμηνεύουν.
Στα 1924, η επέτειος του 1821 ταυτίζεται με την επίσημη ανακήρυξη της ελληνικής δημοκρατίας και παρουσιάζεται από τον φιλοβενιζελικό και δημοκρατικό Τύπο της εποχής, όπως και από την κυβέρνηση του Αλέξανδρου Παπαναστασίου, ως διπλή γιορτή. Οι κομμουνιστές που επικρατούν σε βάρος των σοσιαλιστών εντός του ΣΕΚΕ(Κ), παρ’ ότι χαιρετίζουν την εγκαθίδρυση της δημοκρατίας, έχουν μια εντελώς διαφορετική προσέγγιση. Ο Ριζοσπάστης τοποθετείται με ένα άρθρο, προφανώς γραμμένο από τον Γιάννη Κορδάτο. Η επανάσταση του 1821 δεν ήταν ταξικά και κοινωνικά λαϊκή, δεν αφορά τις εργατικές και λαϊκές τάξεις — ήταν ταξικά και κοινωνικά αστική. Ωστόσο, υπάρχει μια κοινή ανάγνωση, η αναγνώριση της ολοκλήρωσης του αστικού δημοκρατικού ζητήματος που τέθηκε το 1821 και πραγματοποιήθηκε το 1924. Απλά στους μεν σημαίνει πραγμάτωση του ιδανικού της ελευθερίας και στους δε πραγμάτωση της αστικής ελευθερίας και διαιώνιση της εργατικής και αγροτικής σκλαβιάς. Η πτώση της βασιλείας δεν πρέπει να γίνεται με ψηφίσματα αλλά στον δρόμο και να οδηγεί στην αγχόνη, ενώ πρέπει να συνοδεύεται με άλλες κοινωνικές ριζικές μεταρρυθμίσεις. Συνεπώς, αποτελεί εκκρεμότητα το «εργατικό 1821».
Τους επόμενους μήνες και μέσα σε αυτό το πολιτικό πλαίσιο, ο Γιάννης Κορδάτος κυκλοφορεί το βιβλίο που φαίνεται ότι ήδη γράφει με τίτλο Η Κοινωνική Σημασία της επανάστασης του 1821.
