«Χωρίς αυτούς» και με αυτούς

Αιμιλία Καραλή

Η 27η Ιανουαρίου είναι καθιερωμένη ως ημέρα μνήμης του Ολοκαυτώματος, της εξόντωσης εκατομμυρίων Εβραίων από τους ναζί. Εκείνη την ημέρα, οι σοβιετικοί στρατιώτες απελευθέρωσαν όσους και όσες είχαν απομείνει στο Άουσβιτς. Αντίκρισαν ανθρώπους στερημένους από την αξιοπρέπεια, απ’ ό,τι είχαν, αγαπούσαν, ήλπιζαν· γεμάτους από θλίψη, πόνο. Είχαν χάσει τον ίδιο τους τον εαυτό. Βρέθηκαν σε μια κατάσταση εκμηδενισμού όπου, γράφει ο Πρίμο Λέβι, «άλλοι θα ορίζουν τη ζωή του και θα αποφασίζουν για το θάνατό του χωρίς κανένα αίσθημα ανθρωπισμού ή στην καλύτερη περίπτωση με μόνο κριτήριο το όφελος. Τότε θα γίνει κατανοητή η διπλή σημασία του όρου “στρατόπεδο εξόντωσης”, θα γίνει κατανοητό τι θέλουμε να εκφράσουμε μ’ αυτή τη φράση: είμαστε στον πάτο.»

Ακόμη θλιβερότερος είναι ο «πάτος» στον οποίο βρέθηκαν όσοι «απλοί» πολίτες συμμετείχαν στη λειτουργία του ή γνώριζαν και αδιαφορούσαν για τα στρατόπεδα εξόντωσης. Οι μαρτυρίες, τα ντοκουμέντα, οι φωτογραφίες τεκμηριώνουν το μέγεθος της συνενοχής. Η μεταπολεμική Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας ανέχτηκε για πολλά χρόνια τη σιωπή γύρω από τους «καθημερινούς» ανθρώπους που συνέβαλαν στα ναζιστικά εγκλήματα. Μόλις το 1963 αρχίζει –μετά από πολλά εμπόδια και την απροθυμία των γερμανικών αρχών να οδηγήσουν στο εδώλιο αρχιναζί όπως ο Μένγκελε– στη Φραγκφούρτη μια σειρά δικών με την ονομασία η «Δεύτερη Δίκη του Άουσβιτς» (η πρώτη έγινε στην Πολωνία το 1947).

Προσήχθησαν μόνον 789 άτομα από τα 6.500 του προσωπικού που είχαν υπηρετήσει στο στρατόπεδο και καταδικάστηκαν τελικά μόνο 22. Ο γενικός εισαγγελέας της δίκης, Φριτς Μπάουερ, ο οποίος είχε εγκλειστεί για ένα διάστημα στο στρατόπεδο, χαρακτήρισε τα αποτελέσματά της μια αποτυχία. Ο τρόπος που μεταχειρίστηκαν τα ΜΜΕ τους κατηγορούμενους, έγραψε, τους εμφάνισε σαν αξιοπερίεργα και ψυχικά διαταραγμένα όντα και σε τελευταία ανάλυση σαν φοβισμένους ανθρώπους που υπάκουαν απλώς διαταγές. Οι αποφάσεις δε των δικαστών εμφάνισαν συνολικά τη Γερμανία σαν μια χώρα υπό κατοχή, με τους περισσότερους Γερμανούς να μην έχουν άλλη επιλογή από το να υπακούσουν στις διαταγές. «Αυτό όμως», είπε, «δεν έχει καμία σχέση με την ιστορική πραγματικότητα. Ήταν ένθερμοι εθνικιστές, ιμπεριαλιστές, αντισημίτες και άνθρωποι που μισούσαν τους Εβραίους. Χωρίς αυτούς, ο Χίτλερ θα ήταν ανύπαρκτος».
«Χωρίς αυτούς» λοιπόν δεν θα υπήρχε σε καμιά περίοδο της ιστορίας κανένας «πάτος». «Χωρίς αυτούς» τους πολίτες (ή υπηκόους;) δεν θα εμφανιζόταν η αφαίρεση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων ως φυσική και λογική κατάσταση. «Χωρίς αυτούς» δεν θα γιγαντωνόταν η βία της εξουσίας και δεν θα παρουσιαζόταν ως ανάγκη και ασφάλεια. «Χωρίς αυτούς» δεν θα λογιζόταν η αντίσταση και η διαμαρτυρία ως έγκλημα που χρήζει τιμωρίας. «Χωρίς αυτούς» δεν θα υπήρχε ανοχή –ή μάλλον αποδοχή– των εγκλημάτων κατά των γυναικών, των παιδιών, των προσφύγων και των μεταναστών.

«Χωρίς αυτούς» δεν θα γιγαντωνόταν η βία της εξουσίας και δεν θα παρουσιαζόταν ως ανάγκη και ασφάλεια

«Με αυτούς» νομιμοποιείται κάθε καθεστώς που παραχωρεί την επιστημονική γνώση στην κερδοσκοπία των εταιρειών και πληθαίνει τους «εφευρετικούς νάνους» –κατά τον χαρακτηρισμό του Μπρεχτ– που με προθυμία εργάζονται γι’ αυτές. «Με αυτούς» στερεώνονται αντιλήψεις που δεν αμφιβάλλουν ποτέ για την «αλήθεια» τους αλλά θεωρούν την αμφιβολία και την αμφισβήτηση ύβρη, την άγνοια προσόν και δύναμη, την αμάθεια αρετή. «Με αυτούς» εξαπλώνεται η προσβλητική για την ανθρώπινη αξιοπρέπεια κουλτούρα, η μιντιακή προπαγάνδα και οι αστέρες της. «Σε αυτούς» συγκαταλέγονται και οι «ισαποστάκηδες», οι δήθεν σκεπτόμενοι διαλλακτικοί του «ναι μεν, αλλά» που εξομοιώνουν θύματα και θύτες, διαιωνίζοντας έτσι την ύπαρξή τους.

Οι «αυτοί» είναι στην ουσία οι «εαυτοί», δηλαδή όλοι εκείνοι που πιστεύουν ότι μπορούν να σωθούν όταν η συλλογικότητα βουλιάζει, όταν το «φύσει» κοινωνικό όν, κατά τον Αριστοτέλη, γίνεται θηρίο ή αυτοανακηρύσσεται θεός. Είναι οι αδιάφοροι που παρουσιάζονται αυτάρεσκα σαν συνετοί. «Χωρίς αυτούς» δεν θα υπήρχε καμιά τυραννία, «με αυτούς» τρέφεται.