Νίκος Μανάβης
▸ Από τον Αύγουστο του 2019 έως τα τέλη Φεβρουαρίου του 2020 καταγράφηκε σημαντική αύξηση των προσφυγικών ροών προς τα νησιά του ανατολικού Αιγαίου.
Την 1η Μαρτίου το λιμενικό άρχισε να εφαρμόζει τη νέα κυβερνητική γραμμή, οι βάρκες που μεταφέρουν πρόσφυγες σπρώχνονται προς τα τουρκικά παράλια (push back). Λίγο καιρό αργότερα σε Λέσβο, Χίο και Σάμο καταγράφονται περιστατικά, όπου πρόσφυγες που φτάνουν στις ακτές των ελληνικών νησιών του βορείου Αιγαίου μεταφέρονται με το ζόρι από το λιμενικό είτε σε βραχονησίδες που βρίσκονται εντός των τουρκικών χωρικών υδάτων είτε σε σωστικές λέμβους που σπρώχνονται στα τουρκικά παράλια. Για τα push back, την 1η Μαρτίου, o τότε λιμενάρχης Μυτιλήνης Κ. Φλουρής δηλώνει ότι γίνονται με εντολή της κυβέρνησης, υποστηρίζει όμως πως γίνονται χωρίς να κινδυνεύουν οι πρόσφυγες. Η δήλωση αποτελεί την πρώτη επίσημη παραδοχή για τα push back. Την ίδια ώρα, αποτελεί επτασφράγιστο μυστικό πως πρόσφυγες που φτάνουν στις ελληνικές ακτές επιστρέφονται στην Τουρκία ή αφήνονται στην τύχη τους μεσοπέλαγα.
Στις αρχές του καλοκαιριού μια σειρά ανθρωπιστικές οργανώσεις δημοσιοποιούν μαρτυρίες προσφύγων που έφθασαν στις ακτές των νησιών του ανατολικού Αιγαίου και στη συνέχεια μεταφέρθηκαν στην Τουρκία. Τα σχετικά εγχώρια δημοσιογραφικά ρεπορτάζ ήταν ελάχιστα, ένα εξ αυτών της ιστοσελίδας astraparis.gr θα γίνει αντικείμενο συζήτησης στην ευρωβουλή. Καταγγελίες για έκνομη δράση των ελληνικών λιμενικών αρχών έγιναν και από τη Frontex. Πολύ πιο σοβαρές ήταν οι καταγγελίες από πρόσφυγες πως ένοπλοι που επέβαιναν σε ταχύπλοα φουσκωτά σκάφη σταματούσαν τις βάρκες τους στη θάλασσα, τους έκλεβαν πορτοφόλια, κινητά τηλέφωνα και τις μηχανές από τις βάρκες, ώστε να μην φτάσουν ποτέ στις ελληνικές ακτές και φυσικά να μην μπορούν να καλέσουν βοήθεια. Ορισμένοι διεθνείς και ευρωπαϊκοί οργανισμοί δέχονται να εξετάσουν τις καταγγελίες, λαμβάνουν καταθέσεις και στοιχεία που τους προσκομίζουν ανθρωπιστικές οργανώσεις και ακτιβιστές. Στελέχη του λιμενικού είτε μένουν αμήχανα, είτε εκτοξεύουν κατηγορίες για κατασκοπεία.
Ακολουθούν σειρά καταγγελιών σε βάρος των πρακτικών των ελληνικών αρχών από φορείς όπως ο Διεθνής Οργανισμός Μετανάστευσης (ΔΟΜ) και η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους πρόσφυγες. Με βάση αυτές, διεθνή μέσα ενημέρωσης δημοσιεύουν ρεπορτάζ.
Η ελληνική κυβέρνηση θορυβείται, κυρίως, γιατί φοβάται ότι μπορεί να χάσει τις χρηματοδοτήσεις που λαμβάνει για το προσφυγικό από την τεκμηρίωση της απάνθρωπης αντιμετώπισης. Από την άλλη, μιλάει δημόσια για αποτροπές εισόδου προσφύγων στα ελληνικά νησιά, καθώς θέλει να διατηρεί καλή σχέση με τις υπερσυντηρητικές και ακροδεξιές ομάδες που την στήριξαν στις εκλογές του Ιουλίου του 2019. Φροντίζει, όμως, να μην δώσει ποτέ συγκεκριμένα στοιχεία για το πώς γίνονται οι αποτροπές. Για να αντιμετωπίσει τους επικριτές της, η κυβέρνηση στήνει κατηγορίες κακουργηματικού χαρακτήρα σε βάρος 35 ατόμων για συγκρότηση και ένταξη σε εγκληματική οργάνωση, κατασκοπεία, παραβίαση μυστικών της Πολιτείας και παραβάσεις του κώδικα μετανάστευσης. Η μακροσκελής ανακοίνωση της Γενικής Αστυνομικής Διεύθυνσης Βορείου Αιγαίου αποφεύγει να δώσει σαφή εικόνα για τον τρόπο δράσης της «εγκληματικής οργάνωσης». Η ουσία της κατηγορίας είναι πως διευκολύνονταν οι πρόσφυγες να φτάσουν στα ελληνικά νησιά, μέσω της παροχής πληροφοριών σε ομάδες κοινωνικών δικτύων. Επίσης, η δήθεν εγκληματική οργάνωση με αναρτήσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ασκούσε πίεση στο λιμενικό, ώστε αυτό να μην προβαίνει σε αποτροπές.
Στην ουσία, η κυβέρνηση προσπαθεί να αναγάγει σε κακούργημα τις καταγγελίες παραβίασης νόμων και διεθνών συμβάσεων για την προστασία της ανθρώπινης ζωής και των δικαιωμάτων των προσφύγων. Οι καταγγελλόμενοι –έως την Πέμπτη το βράδυ δεν είχαν απαγγελθεί κατηγορίες– δεν έκαναν τίποτα περισσότερο από το λεγόμενο monitoring. Δηλαδή παρατήρηση από τις ακτές ή τη θάλασσα της διέλευσης των προσφύγων από τις ακτές της μίας χώρας στην άλλη. Πρόκειται για μια πρακτική που ακολουθείται από πολλές ανθρωπιστικές οργανώσεις σε θαλάσσιες περιοχές διέλευσης των προσφύγων. Στόχος όσων κάνουν monitoring είναι να αποφευχθούν οι έκνομες ενέργειες των κρατικών αρχών και να προστατευτεί η ζωή των προσφύγων, όταν βρίσκεται σε κίνδυνο. Στο πλαίσιο αυτό γίνεται η δημοσιοποίηση του γεωγραφικού στίγματος αλλά και φωτογραφιών των βαρκών που μεταφέρουν τους πρόσφυγες, όταν αυτές βρίσκονται σε κίνδυνο. Το σταμάτημα του monitoring θα οδηγήσει σε κατακόρυφη αύξηση της βίας σε βάρος των προσφύγων από το λιμενικό αλλά και από παρακρατικές ομάδες που λειτουργούν παράλληλα με τις κρατικές αρχές. Είναι βέβαιο ότι θα αυξηθούν οι δολοφονίες και οι πνιγμοί στη Μεσόγειο. Η υλοποίηση αυτού του κυβερνητικού σχεδιασμού θα αξιοποιηθεί και από άλλες χώρες στο πλαίσιο της αντιμεταναστευτικής πολιτικής που ασκεί η ΕΕ — γι’ αυτό είναι κρίσιμο ζήτημα ο κυβερνητικός σχεδιασμός να πέσει στο κενό υπό την πίεση του κινήματος αλληλεγγύης.
Δεν είναι η πρώτη φορά που οι ελληνικές αρχές στρέφονται κατά ανθρωπιστικών οργανώσεων που στηρίζουν ή διασώζουν πρόσφυγες. Επί κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ είχαν παραπεμφθεί σε δίκη με ομοειδείς κατηγορίες ισπανοί πυροσβέστες — που αθωώθηκαν πανηγυρικά. Τώρα τα πράγματα είναι πολύ πιο δύσκολα και θα χρειαστεί πολύ μεγαλύτερη προσπάθεια για να ανατραπεί ο κυβερνητικός σχεδιασμός.
