Με το νέο του βιβλίο ο Marx του κομμουνισμού ο Αλέξανδρος Χρύσης αναγνωρίζει τις δυσκολίες της εποχής μας («ο τυφλοπόντικας της επανάστασης ζει, αλλά έχει όντως χάσει το δρόμο του») και τοποθετείται σε μια σειρά ερωτήματα. Για τον συγγραφέα, ο κομμουνισμός και σήμερα δεν είναι μια «Ιδέα», ένα «συμβάν» ή μια επαγγελία του μέλλοντος, αλλά ένα συνειδητό σχέδιο με στρατηγική και τακτική, σκοπούς και μέσα, ταυτόχρονα η κοινωνία και το κίνημα προς την πραγμάτωσή της.
Ο Αλέξανδρος Χρύσης με το τελευταίο του βιβλίο Ο Marx του κομμουνισμού (εκδόσεις ΚΨΜ) ολοκληρώνει την ερευνητική του διαδρομή για την εξέλιξη της θεωρίας του Καρλ Μαρξ από τους αριστερούς χεγκελιανούς, την ανθρώπινη αυτονομία και ελευθερία καθώς και τη ριζοσπαστική δημοκρατία προς τον κομμουνισμό. Τα δύο προηγούμενα βιβλία της τριλογίας είναι Ο Marx της εξέγερσης στον κήπο του Επίκουρου και Ο Marx της δημοκρατίας, επίσης από το ΚΨΜ. Ο συγγραφέας εστιάζει στον πολιτικό, κομμουνιστή Μαρξ που παραμερίζεται από την κυρίαρχη παρουσίασή του σήμερα, τη στιγμή που ο οικονομολόγος ή κοινωνιολόγος Μαρξ, απλά ανατόμος του καπιταλισμού, συχνά εκθειάζεται από την αστική σκέψη.
Το βιβλίο παρουσιάζει με συναρπαστικό τρόπο την εξέλιξη των ιδεών του Μαρξ σε συνδυασμό με τη ζωή και τις εμπειρίες του νεαρού Καρλ Μαρξ τη δεκαετία του 1840, ιδίως κατά τη διαμονή του στο Παρίσι (Οκτώβριος 1843 – Φεβρουάριος 1845). Η επαφή του με τους γάλλους κομμουνιστές εργάτες και τους γερμανούς τεχνίτες μετανάστες, καθώς και τις λέσχες τους, σφράγισε το πέρασμά του αυτό. Παράλληλα με τη ζωντανή αυτή εμπειρία, εκτίθεται η θεωρητική «αναμέτρηση» με τον ουτοπικό κομμουνισμό της εποχής και διανοητές όπως τον Λουδοβίκο Φόιερμπαχ και τον φιλόσοφο-ποιητή Χάινριχ Χάινε. Το πέρασμα στον κομμουνισμό υποδηλώνεται από την αντίστιξη ανάμεσα σε κράτος και κοινωνία των ιδιωτών, πολίτη και άνθρωπο, πολιτική και κοινωνική προλεταριακή επανάσταση (σελ. 117).
Για τον Αλέξανδρο Χρύση ο Μαρξ δεν «κατάργησε» τη δημοκρατία και τα «δικαιώματα του ανθρώπου» της αμερικανικής και γαλλικής επανάστασης, αντίθετα τα υπερέβη διαλεκτικά, ολοκληρώνοντας την «αληθινή δημοκρατία» με την κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας. Τονίζεται η σημασία αυτής της μαρξικής οπτικής σήμερα, μετά και την εμπειρία των καθεστώτων του «υπαρκτού σοσιαλισμού» υπογραμμίζοντας την ανάγκη και της «τυπικής/θεσμικής κατοχύρωσής» των δικαιωμάτων και ελευθεριών «στο πλαίσιο μιας τέτοιας σοσιαλιστικής νομιμότητας» (σελ. 294).
Το βιβλίο περιγράφει την ανάδυση, από την επαναστατική δημοκρατία της δεκαετίας του 1840, του σκοπού της κατάργησης της ατομικής ιδιοκτησίας, του περάσματος από τις πολιτικές στις κοινωνικές επαναστάσεις
Το βιβλίο δεν είναι μια στενή ιστορική μελέτη της εξέλιξης της σκέψης του Μαρξ τη δεκαετία του 1840 και κατοπινά αλλά και μια τοποθέτηση του ίδιου του συγγραφέα για τις βασικές μαρξικές παραδοχές σε σχέση με τη σημερινή πραγματικότητα του 21ου αιώνα και όλη την προηγούμενη εμπειρία του επαναστατικού κινήματος. Αναγνωρίζοντας τις δυσκολίες της εποχής μας («ο τυφλοπόντικας της επανάστασης ζει, αλλά έχει όντως χάσει το δρόμο του», σελ. 22), τοποθετείται –στο όνομα του Μαρξ– πάνω σε μια σειρά παλιά και νέα ερωτήματα. Ο κομμουνισμός και σήμερα δεν είναι μια «Ιδέα», ένα «συμβάν» ή μια επαγγελία του μέλλοντος, αλλά ένα συνειδητό σχέδιο με στρατηγική και τακτική, σκοπούς και μέσα, ταυτόχρονα η κοινωνία και το κίνημα προς την πραγμάτωσή της. Υποστηρίζει την ανάγκη της προλεταριακής κομμουνιστικής επανάστασης, απορρίπτοντας τον δρόμο της «επαναστατικής εξέλιξης» ή «εξελικτικής επανάστασης» του Λυσιέν Σέβ (σελ. 311). Αναγνωρίζοντας τη γοητεία που ασκούσε κάποιες φορές το γενικό εκλογικό δικαίωμα ακόμα και στον ίδιο το Μαρξ και κυρίως στον Ένγκελς, δεν αποδέχεται το όραμα του Μπερνστάιν για «σταδιακή μεταρρύθμιση» στο πλαίσιο της αστικής νομιμότητας (σελ. 315). Απορρίπτει επίσης τον κινηματικό ρεφορμισμό σύμφωνα με τον οποίο ο κομμουνισμός θα φυτρώσει στα διάκενα, στις ρωγμές του καπιταλισμού. Αντίθετα, ανατρέχει μαζί με τον Μαρξ στην Παρισινή Κομμούνα του 1871, στη συντριβή του αστικού κράτους και στην οικοδόμηση της εργατικής εξουσίας, δηλαδή της «δημοκρατικής πολιτείας, μιας πολιτείας των αυτο-συγκροτούμενων σε δήμο προλετάριων» (σελ. 281).
Ο Αλέξανδρος Χρύσης υποστηρίζει ότι για τον Μαρξ η επανάσταση δεν είναι φυσικό φαινόμενο αλλά αποτέλεσμα συνείδησης και βούλησης, βούλησης όχι αυθαίρετης αλλά τέτοιας «που εδράζεται στη γνώση των πραγματικών όρων του κοινωνικού γίγνεσθαι» (σελ. 261). Αυτή ακριβώς η ανάδειξη της γνώσης ως θεμελίου της βούλησης παραπέμπει στην ανάγκη της «πνευματικής και πολιτικής πρωτοπορίας της κομμουνιστικής επανάστασης» (σελ. 263). Για τον συγγραφέα οι «σκοποί» είναι το πεδίο εκκίνησης ενός κομμουνιστικού κινήματος γι αυτό και τονίζεται η σημασία ενός «συγκεκριμένου κομμουνιστικού προγράμματος» (σελ. 320).
Στο βιβλίο εκφράζεται δυσπιστία απέναντι «σ’ αυτό που αποκαλείται στην κινηματική ιδιόλεκτο» κομμουνιστική επαναθεμελίωση. Ωστόσο, τουλάχιστον για το ΝΑΡ, η κομμουνιστική επαναθεμελίωση δεν σημαίνει μια απόπειρα αναθεώρησης των αρχών που έθεσε ο Καρλ Μαρξ, αλλά αντίθετα «επιστημονική αποκρυπτογράφηση του καπιταλισμού της εποχής μας», «αναμέτρηση με την ιστορική εμπειρία του επαναστατικού κινήματος», καθώς και «κριτική αναμέτρηση με τις σύγχρονες ριζοσπαστικές ουτοπίες (αντικαπιταλιστικές, ελευθεριακές, τεχνολογικές ή άλλες), με τα ανολοκλήρωτα ριζοσπαστικά σκιρτήματα της εποχής μας, τις κάθε λογής ρεφορμιστικές και διαχειριστικές προτάσεις» (Προγραμματική Διακήρυξη ΝΑΡ, σελ. 50).
Τις τελευταίες δεκαετίες βλέπουμε στη σύγχρονη αριστερά ένα πισωγύρισμα από τον κομμουνισμό στη δημοκρατία. Αντίστοιχα, μια σειρά κινηματικών εκρήξεων και εξεγέρσεων παγκόσμια είναι «πολιτικές χωρίς κοινωνική ψυχή»
Το βιβλίο περιγράφει την ανάδυση από την επαναστατική δημοκρατία της δεκαετίας του 1840 του σκοπού της κατάργησης της ατομικής ιδιοκτησίας, του περάσματος από τις πολιτικές στις κοινωνικές επαναστάσεις. Αναδεικνύει το εμβληματικό από αυτήν τη σκοπιά κείμενο του Μαρξ για την εξέγερση των υφαντών στη Σιλεσία (Karl Marx κείμενα από τη δεκαετία του 1840, ΚΨΜ, σελ. 343). Εκεί ο Μαρξ γράφει για την ανεπάρκεια των «πολιτικών επαναστάσεων» που στοχεύουν στην ανατροπή της πολιτικής εξουσίας αλλά σταματούν μπροστά στην «κοινωνία των ιδιωτών», την ατομική ιδιοκτησία. . Όσο παράλογο κι αν ακούγεται αυτό, καθώς συχνά είναι αυθόρμητες αυτές οι εκρήξεις, παρά το πάθος και το πλήθος, παρά την αντίθεση στη φτώχια και την ανισότητα, επιδιώκουν την ανατροπή κάποιας διεφθαρμένης καταπιεστικής και άδικης κυβέρνησης ή πολιτικού καθεστώτος, αλλά στέκονται με δέος μπροστά στον κόσμο της ατομικής ιδιοκτησίας. Μπορεί κανείς να αναρωτηθεί: «Τι έχει να μας πει ένα κείμενο του Μαρξ του 1844 τον 21ο αιώνα»; Ο Αλέξανδρος Χρύσης απαντάει με το βιβλίο του «πάρα πολλά», καθώς ο εχθρός που πολεμούσε ο Μαρξ τότε, η ατομική ιδιοκτησία, ζει και βασιλεύει και σήμερα.
Μπάμπης Συριόπουλος
