Μπάμπης Συριόπουλος
Το τεύχος 131 του περιοδικού Ουτοπία, που κυκλοφόρησε πρόσφατα, περιλαμβάνει ένα εκτεταμένο αφιέρωμα στον ισπανικό εμφύλιο με επιμελητή τον Νίκο Παπαδάτο. Το αφιέρωμα αρχίζει με έναν κατάλογο 253 ελλήνων αντιφασιστών εθελοντών που πολέμησαν στις γραμμές των Διεθνών Ταξιαρχιών. Ο Βασίλης Αλεξίου, στο άρθρο του, γράφει για τον Πάμπλο Νερούντα, την ποιητική του συλλογή Ισπανία στην καρδιά, ενώ ακολουθούν 12 ποιήματα από την εν λόγω συλλογή. Τον ρόλο του ισπανικού αναρχοσυνδικαλισμού και τη στάση του απέναντι στο θέμα της εξουσίας εξετάζουν τα άρθρα των Arturo Zoffman Rodriguez και Cristophe Chiclet. Η Δήμητρα Μαρέτα ανατρέχει στον ισπανικό 19ο αιώνα και τις ιδιομορφίες της αστικής ανάπτυξης μέσα από τα γραπτά του Καρλ Μαρξ (δημοσιευμένα από τις εκδόσεις ΚΨΜ στο Karl Marx, Κείμενα από τη Δεκαετία του 1850). Η αρθρογράφος επικεντρώνεται στην ισπανική «ανορθογραφία», γράφοντας, αναφερόμενη στο 19ο αιώνα, ότι η χώρα βρισκόταν σε προαστικό, ουσιαστικά, καθεστώς με έντονα υστερομεσαιωνικά φεουδαρχικά στοιχεία, με πρωταγωνιστικό ρόλο του στρατού και της καθολικής εκκλησίας.
Τα άρθρα των Δημήτρη Μπελαντή και Νίκου Παπαδάτου εξετάζουν την παγκόσμια διάσταση του ισπανικού εμφύλιου, επικεντρώνοντας στην πολιτική του ΚΚ Ισπανίας, της Κομιντέρν και της Σοβιετικής Ένωσης. Ο Pelais Pages αναφέρεται στο τροτσκιστικό κίνημα στη διάρκεια του ισπανικού εμφύλιου, ιδιαίτερα στο POUM και στις σχέσεις του με τον Τρότσκι. Η Άννα Πούπου εξετάζει τέσσερα κινηματογραφικά ντοκιμαντέρ της εποχής και τη σημασία που είχαν στο κίνημα αλληλεγγύης. Επίσης, ο Θανάσης Γκιούρας παρουσιάζει το βιβλίο του Ernst Bloch, Ο αθεϊσμός στον χριστιανισμό.
Ευκαιρία στοχασμού για μια μεγάλη κοινωνική επανάσταση
Ενδιαφέρον συγκεντρώνει το αφιέρωμα του περιοδικού Ουτοπία στον ισπανικό εμφύλιο και στα επαναστατικά γεγονότα που συγκλόνισαν όλη την Ευρώπη: Το θέμα της εξουσίας και τα όρια του ισχυρού αναρχικού ρεύματος, οι τροτσκιστές και το POUM, η πολιτική και οι παρεμβάσεις της Σοβιετικής Ένωσης, στο πλαίσιο της κρατικής της προτεραιότητας.
Το συγκεκριμένο τεύχος της Ουτοπίας είναι μια ευκαιρία στοχασμού πάνω στον ισπανικό εμφύλιο, τη σημαντικότερη κοινωνική επανάσταση στην Ευρώπη μετά τον ρώσικο Οκτώβρη. Οι εργατικές και αγροτικές μάζες βρέθηκαν αντιμέτωπες τη δεκαετία του ’30 με ένα υπεραντιδραστικό αστικό κράτος τέτοιου χαρακτήρα. Ο ίδιος ο Μαρξ εξετάζει τις ισπανικές επαναστάσεις και εμφυλίους του 19ου αιώνα όχι με βάση κάποιο βρετανικό πρότυπο, αλλά τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της χώρας. Η Μαρέτα τονίζει ότι οι εξαιρέσεις από την τυπική καπιταλιστική ανάπτυξη είναι μάλλον ο κανόνας. Εκτός από την Αγγλία, τη Γαλλία και το Βέλγιο οι περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες (μεσογειακές, ανατολικοευρωπαϊκές, Ρωσία, ακόμα και η Γερμανία) ακολούθησαν ανάλογους δρόμους με αδύναμη αστική τάξη και λιπόψυχο φιλελευθερισμό.
Στοιχείο της ισπανικής πραγματικότητας και του έντονου προλεταριακού ριζοσπαστισμού ήταν η μαζικότητα του αναρχοσυνδικαλιστικού ρεύματος. Η συνδικαλιστική συνομοσπονδία CNT είχε το 1936 δύο εκατομμύρια μέλη. Εντός της τελευταίας δρούσε ο πιο στενός πυρήνας των «καθαρών αναρχικών» της FAI. Αυτή ακριβώς η πρωτοκαθεδρία του αναρχικού ρεύματος ανέδειξε και τα όριά του. Το κύριο θέμα που φάνηκε η ανεπάρκειά του ήταν η στάση απέναντι στην κρατική εξουσία. Αν και βρέθηκαν στην εξουσία στην Καταλονία (και όχι μόνο), την παρέδωσαν στον πρόεδρο Κομπανίς και τελικά συμμετείχαν στις αστικές κυβερνήσεις σε Βαρκελώνη και Μαδρίτη με υπουργούς. Ο Cristophe Chiclet συμφωνώντας με αυτή τη στάση γράφει ότι «οι ισπανοί αναρχικοί δεν θέλησαν να επιβάλλουν τη δικτατορία τους», συνεχίζοντας ότι «αυτή είναι όλη κι όλη η διαφορά ανάμεσα στον “αυταρχικό σοσιαλισμό” και τον “ελευθεριακό σοσιαλισμό”». Ο Arturo Zoffman Rodriguez ανιχνεύει τις ρίζες αυτής της αντίληψης που ταυτίζει την επαναστατική εξουσία με μια μονοκομματική δικτατορία, στη σύγκρουση του αναρχικού ρεύματος με τον μπολσεβικισμό μετά το 1922. Οι αναρχικοί της εποχής διχάστηκαν σε μιαν άγονη αντιπαράθεση ανάμεσα σ’ αυτούς που θεωρούσαν σχήμα οξύμωρο μιαν «αναρχική δικτατορία» και σ’ αυτούς (πχ Γκαρσία Ολιβέρ) που διακήρυσσαν ότι «το κίνημα πρέπει να αναλάβει την εξουσία, πρέπει να εφαρμόσει τον ελευθεριακό κομμουνισμό σαν δικτατορία». Κανένα επαναστατικό ρεύμα δεν προώθησε την ενοποίηση σε πανεθνικό επίπεδο των παντοδύναμων σε τοπικό επίπεδο οργάνων εργατικής-λαϊκής εξουσίας, ώστε να αποτελέσουν πραγματικό εναλλακτικό πόλο απέναντι στη συμβιβαστική αστική κεντρική κυβέρνηση.
Ο Δημήτρης Μπελαντής αναδεικνύει τη σημασία της σοβιετικής στρατιωτικής βοήθειας στη δημοκρατική Ισπανία και το ρόλο των κομμουνιστικών κομμάτων και της Κομιντέρν στις Διεθνείς Ταξιαρχίες, τονίζοντας ωστόσο ότι «η Σοβιετική Ένωση και η Κομμουνιστική Διεθνής δεν επιθυμούν την πρόοδο μιας διαδικασίας της σοσιαλιστικής επανάστασης και παγίωσης μιας μορφής εργατικής/λαϊκής εξουσίας στην Ισπανία το καλοκαίρι του 1936». Στο όνομα της διατήρησης της συμμαχίας με Βρετανία και Γαλλία των οποίων οι αστικές τάξεις θα τρόμαζαν με μια σοσιαλιστική Ισπανία, ο μηχανισμός της Σοβιετικής Ένωσης, των ΚΚ και της Κομιντέρν έριξε όλο του το βάρος στην ανάσχεση των επαναστατικών τάσεων που υπερέβαιναν την αστική δημοκρατία, και κατόπιν στην εγκληματική καταστολή και στις δολοφονίες, αναπαράγοντας τις δίκες της Μόσχας.
Στο άρθρο του Νίκου Παπαδάτου διαβάζουμε για πρώτη φορά το «επιπρόσθετο μυστικό πρωτόκολλο» της συμφωνίας Μολότοφ-Ρίμπεντροπ
Ο Νίκος Παπαδάτος πάνω στο ίδιο θέμα της σοβιετικής διεθνούς πολιτικής την ίδια περίοδο, επισημαίνει ότι «η πολιτική κατευνασμού του Χίτλερ εκ μέρους των μεγάλων δυτικών δυνάμεων ισοδυναμούσε, στις πολιτικές συνθήκες του 1930, με την εν λευκώ παρότρυνση της ναζιστικής Γερμανίας για εξάπλωσή της προς την Ανατολή». Κάτω από αυτό το πρίσμα της απειλής από τον άξονα από τη μία, και της συμφωνίας του Μονάχου και της απομόνωσης από τις «δυτικές δυνάμεις» από την άλλη, εξετάζει και την καταστολή στην Ισπανία και στην ίδια τη Σοβιετική Ένωση καθώς και τη συμφωνία Μολότοφ- Ρίμπεντροπ.
Στο άρθρο του Νίκου Παπαδάτου διαβάζουμε για πρώτη φορά (δημοσιεύτηκε τον Ιούνη του 2019 από τα αρχεία του ρωσικού υπουργείου Άμυνας) το «επιπρόσθετο μυστικό πρωτόκολλο», σύμφωνα με το άρθρο 2 του οποίου ορίζονται τα σύνορα μεταξύ Γερμανίας και ΕΣΣΔ «σε περίπτωση εδαφικής και πολιτικής αναδιοργάνωσης των περιφερειών που αποτελούν το κράτος της Πολωνίας». Βέβαια, η εξήγηση της πολιτικής της ΕΣΣΔ με όρους μιας αξιολογικά ουδέτερης «γεωπολιτικής» αποτελεσματικότητας, η αναγωγή της ιδεολογίας στην ηθική και της ηθικής σε ψυχολογία παραπέμπει σε έναν ιστορικό θετικισμό «αρχειακών δεδομένων» και «θεωρίας του κράτους». Ο Έντουαρντ Καρ ωστόσο, στο «Τι είναι Ιστορία;» είχε επισημάνει ότι «όταν εξετάζουμε τα γεγονότα, τα ερωτήματα που βάζουμε όπως και οι απαντήσεις που παίρνουμε απορρέουν από το σύστημα των αξιών μας». Η ιστορική αλήθεια, όπως είπε, βρίσκεται ανάμεσα «στα άνευ αξίας γεγονότα» και στις «αξιολογικές κρίσεις που ακόμα αγωνίζονται να μετατραπούν σε γεγονότα».
