Απόστολος Νικολόπουλος
Αφιέρωμα: Η θεωρία του μεταμοντερνισμού
Τις τελευταίες δεκαετίες έχουν συντελεστεί πολλές αρνητικές αλλαγές στις καπιταλιστικές κοινωνίες της εποχής μας. Η επίθεση του κεφαλαίου δεν απαντήθηκε αποτελεσματικά από το εργατικό κίνημα και, έτσι, επεκτάθηκε η ελαστικοποίηση και η προσωρινότητα της εργασίας, προχώρησε ο κατακερματισμός και η εξατομίκευση, πλήγηκαν βασικά εργατικά δικαιώματα. Συνολικά, έχει επέλθει υποχώρηση των ιδεών της επαναστατικής ανατροπής του συστήματος και των καθολικών αντιλήψεων για την κοινωνία.
Ένα αποτέλεσμα αυτής της εξέλιξης είναι η ανάπτυξη κινημάτων που συγκροτούνται στη βάση μιας επιμέρους «ταυτότητας» (φύλο, σεξουαλικός προσανατολισμός, φυλή κ.λπ.). Εκ πρώτης όψεως, πολλά από αυτά τα κινήματα μοιάζει να έχουν βασικά αντισυστημικό χαρακτήρα. Για την ακριβή εκτίμηση όμως του χαρακτήρα τους, χρειάζεται να ληφθεί υπόψη πως φέρουν σε μεγάλο βαθμό το αποτύπωμα μεταμοντέρνων προσεγγίσεων, ενώ και τα ίδια τα μεταμοντέρνα ρεύματα τα αξιοποίησαν για παραπέρα εμβάθυνση των επεξεργασιών τους.
Έτσι, το μεταμοντέρνο «τέλος των μεγάλων αφηγήσεων» αντανακλάται στην έμφαση αυτών των κινημάτων στο μερικό και το τοπικό, στον περιορισμό σε επιμέρους θέματα. Η διαμόρφωση «νέων υποκειμένων» και η έμφαση στην ποικιλία και την διαφορετικότητα, βασικά γνωρίσματα των μεταμοντέρνων εξαγγελιών, εκφράζονται με την διάσπαση σε ξεχωριστές ταυτότητες και την συγκρότηση ανάλογων κινημάτων. Η άρνηση της «ουσιοκρατίας» αντανακλάται στην προσκόλληση των κινημάτων ταυτότητας στο επιφανειακό, στην πάλη ενάντια στο αποτέλεσμα και όχι στην αιτία, στην ανεξαρτητοποίηση της «ταυτότητας» από την υλική της βάση. Ο μεταμοντέρνος ατομισμός εκδηλώνεται με την έμφαση που δίνουν αυτά τα κινήματα στις άμεσες προσωπικές εμπειρίες και την ιδιαίτερη ατομική θέση όσων μοιράζονται μια συγκεκριμένη ταυτότητα.
Τα κινήματα «ταυτότητας» συνήθως ασχολούνται με υπαρκτά κοινωνικά προβλήματα, που μάλιστα οξύνονται δραματικά στο νεότερο στάδιο του καπιταλισμού. Εξαιτίας όμως των χαρακτηριστικών που νωρίτερα περιγράψαμε, αδυνατούν να συνολικοποιήσουν την προσέγγισή τους και να καθορίσουν τη ρίζα των προβλημάτων. Στρέφονται βασικά ενάντια στις εκδηλώσεις καταπίεσης, ανάγοντας την κυριαρχία και την καταπίεση σε κεντρικές έννοιες τις οποίες αποσυνδέουν από τον εκμεταλλευτικό χαρακτήρα του καπιταλισμού. Ο μεταμοντέρνος πλουραλισμός, που απαιτεί την διάλυση σε ασύνδετες όψεις, ενσαρκώνεται με την διάσπαση σε ένα πλήθος από παρακλάδια, που το καθένα στρέφεται ξεχωριστά ενάντια στο ρατσισμό, τον σεξισμό κοκ. Σε αυτά τα πλαίσια, η ταξική πάλη μετατρέπεται ταχυδακτυλουργικά σε πάλη ενάντια στον «ταξισμό», δηλαδή η έννοια της τάξης εκφυλίζεται. Καθώς δεν θεωρούνται αποδεκτές οι πάσης φύσης ιεραρχήσεις, η ταξική θέση θεωρείται αναλυτικά ισοδύναμη με την φυλή, το φύλο ή το σεξουαλικό προσανατολισμό και η ανάδειξη του κεντρικού ρόλου των τάξεων χαρακτηρίζεται σαν «οικονομισμός», «αναγωγισμός» ή μεροληψία.
Ο μερικός και αποσπασματικός χαρακτήρας των κινημάτων «ταυτότητας» συνεπάγεται και την όρθωση τειχών ανάμεσα στα τμήματα του κόσμου της εργασίας
Έτσι, παρακάμπτεται η ιδιαίτερη σημασία της ταξικής διαίρεσης της κοινωνίας. Ένα σύνολο ανθρώπων μπορεί πράγματι να χωριστεί με διαφόρους τρόπους, ανάλογα με το χρώμα του δέρματος, το φύλο ή την τάξη που ανήκει κάθε μέλος του. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι όλοι αυτοί οι χωρισμοί είναι αναλυτικά ισοδύναμοι και εξίσου ισχυροί στις συνέπειές τους. Καταρχήν, κάποιοι χωρισμοί (π.χ. σε φύλα ή φυλές) έχουν και βιολογικό χαρακτήρα. Η καταπίεση όμως των γυναικών ή των μαύρων δεν απορρέει από κάποια ιδιαίτερα βιολογικά χαρακτηριστικά ή από το χρώμα του δέρματος, αλλά από τον εκμεταλλευτικό χαρακτήρα της κοινωνίας. Ο χωρισμός σε τάξεις δεν είναι συνεπώς απλώς μία ταξινόμηση ανάμεσα στις άλλες, αλλά ένας αμιγώς κοινωνικός χωρισμός που προσφέρει την ενοποιητική βάση για την εξήγηση και των επιμέρους καταπιέσεων. Επιπλέον, οι θεωρίες των «ταυτοτήτων», στην μεγάλη τους πλειοψηφία, λαμβάνουν τις καταπιέσεις ως δεδομένες και κυρίως τις περιγράφουν. Συνεπώς, αρκούνται στην πάλη για κάποια δικαιώματα και θεσμικές αλλαγές, συχνά με ρηχό τρόπο, οπότε εδώ μπορεί να εμπλακούν αστοί πολιτικοί και συνδικαλιστές, μεταμοντέρνοι καθηγητάδες κλπ. Αυτά ισχύουν και για την διαθεματικότητα, που στοχεύει στη μελέτη της σύζευξης διαφόρων καταπιέσεων, με μη διαλεκτικό τρόπο.
Ο Λυοτάρ ισχυρίστηκε ότι στη μεταμοντέρνα κατάσταση παραμερίζονται οι παλαιοί «πόλοι έλξης» (κόμματα, θεσμοί κ.λπ.) και ιθύνουσα τάξη γίνονται όσοι παίρνουν αποφάσεις. Η σύνδεση όμως των θεμάτων εξουσίας με τα «νέα κινήματα» απασχόλησε ιδιαίτερα τους μεταδομιστές, όπως ο Φουκώ που τα θεώρησε ως οδηγό για έναν ορθό ορισμό της εξουσίας. Εξουσία, τόνισε, είναι η δυνατότητα να «διάγεις» τις δράσεις των ανθρώπων και ασκείται μέσω ενός δικτύου όπου τα άτομα είναι φορείς εξουσίας και σημεία εφαρμογής της. Άρα, η μελέτη της εξουσίας δεν αφορά κυρίως τη συγκέντρωσή της στους κεντρικούς θεσμούς. Αφορά το πώς ασκείται, το πώς διαρθρώνεται «από κάτω προς τα πάνω» και πώς, ως αποτέλεσμα των αποτελεσμάτων της εξουσίας, συγκροτούνται «περιφερειακά υποκείμενα». Βέβαια, τα κινήματα ταυτότητας είναι τυπικοί εκπρόσωποι τέτοιων υποκειμένων. Ο Λακλάου, στην θεωρία του για την ηγεμονία, επίσης αξιοποίησε την εμπειρία από τα «νέα κινήματα» (μαζί και τα ταυτοτικά), ώστε να δικαιολογήσει την υποτιθέμενη αναγκαιότητα συγκρότησης του υποκειμένου-λαός. Κοινός παρονομαστής αυτών των θεωρήσεων είναι η άρνηση του ταξικού χαρακτήρα της πολιτικής και του τελικού καθορισμού της από την αντίθεση κεφαλαίου-εργασίας, η αναγωγή της σε χειρισμούς, η παράκαμψη του κράτους ως κεντρικού ζητήματος σχετικά με την εξουσία, η υποταγή στο μερικό και περιφερειακό. Με αυτές τις προϋποθέσεις, αυτό που κυρίως προκρίνεται είναι κινήματα περιορισμένου σκοπού, προσανατολισμένα ενάντια σε μορφές εκδήλωσης και όχι στις βάσεις της καπιταλιστικής εκμετάλλευσης.
Ο μερικός και αποσπασματικός χαρακτήρας των κινημάτων «ταυτότητας» συνεπάγεται και την όρθωση τειχών ανάμεσα στα τμήματα του κόσμου της εργασίας. Στη δράση τους συχνά κυριαρχεί η μονοθεματικότητα, οι συζητήσεις για το ποιος είναι πιο καταπιεσμένος και η αντίληψη πως μόνο όποιος βιώνει άμεσα μια καταπίεση μπορεί να την αντιπαλέψει. Τέτοιες προσεγγίσεις αποτελούν είδωλα της αντιδραστικής, απολύτως ανταγωνιστικής, λογικής του ολοκληρωτικού καπιταλισμού στο εσωτερικό των εκμεταλλευόμενων. Το ζητούμενο δεν είναι η περιχαράκωση στις επιμέρους ταυτότητες που επιβάλλει ο καπιταλισμός, αλλά ο απεγκλωβισμός από αυτές και ο ολοκληρωμένος κοινωνικός άνθρωπος. Αυτά μπορούν σήμερα να προωθηθούν μόνο με βάση μια σύγχρονη μαρξιστική προσέγγιση για τα σχετικά θέματα, ενώ θα εκπληρωθούν καθολικά στον κομμουνισμό.
