Μπάμπης Συριόπουλος
Άρνηση του καθολικού αγώνα για την απελευθέρωση
Αφορμή για το αφιέρωμα δίνει η συμπλήρωση 40 χρόνων (1979) από την έκδοση του βιβλίου
του Φρανσουά Λυοτάρ με τίτλο Η μεταμοντέρνα κατάσταση. Ο όρος «μεταμοντέρνο» ή «μετανεωτερικό» είχε χρησιμοποιηθεί παλιότερα, κυρίως σε λογοτεχνία, θέατρο και αρχιτεκτονική. Ο Λυοτάρ του έδωσε κοινωνικό και πολιτικό περιεχόμενο. Από τότε, έχει καθιερωθεί στις πολιτικές και ιδεολογικές συζητήσεις.
Ο μεταμοντερνισμός δεν είναι μια συνεκτική ιδεολογία ή φιλοσοφία — εξάλλου, αρνείται την ανάγκη της συνοχής. Είναι μάλλον ένα σύνολο αντιλήψεων που σχετικοποιεί, «χρωματίζει» και τείνει να απορροφήσει τα ιδεολογικά ρεύματα της εποχής μας. Ο βρετανός μαρξιστής Τέρι Ίγκλετον δίνει τον εξής ορισμό: «Η μετανεωτερικότητα είναι ένας τρόπος σκέψης που αντιμετωπίζει με δυσπιστία τις κλασικές έννοιες της αλήθειας, της λογικής, της ταυτότητας και της αντικειμενικότητας, την ιδέα της παγκόσμιας προόδου ή χειραφέτησης, τα γενικά πλαίσια, τις μεγάλες αφηγήσεις ή τις εσχατολογικές ερμηνείες. Αντίθετα από τα κοινωνικά αυτά πρότυπα, που προέρχονται από τον Διαφωτισμό, αντιλαμβάνεται τον κόσμο ως απρόοπτο, αβέβαιο, αθεμελίωτο, ανόμοιο, ασταθή και ακαθόριστο, μια σειρά από μη ενοποιημένους πολιτισμούς ή ερμηνείες, που δημιουργούν έναν κάποιο σκεπτικισμό όσον αφορά την αντικειμενικότητα της αλήθειας, της ιστορίας και των προτύπων, το κατά πόσο δεδομένη είναι η φύση και η συνοχή των ταυτοτήτων».
Αυτός ο τρόπος σκέψης, εννοείται, έχει άμεση επίδραση στην ταξική πάλη στον σύγχρονο καπιταλισμό. Στον πυρήνα του βρίσκεται η απαξίωση μιας συνολικής θεώρησης της ιστορίας και της κοινωνίας και συνεπακόλουθα, η άρνηση κάθε μεγάλου και μακροπρόθεσμου σχεδίου απελευθέρωσης του ανθρώπου. Ο Φουκώ το διατυπώνει ως εξής: «Πράγματι, γνωρίζουμε από την εμπειρία μας ότι η προσπάθεια να ξεφύγουμε από το σύστημα της σύγχρονης πραγματικότητας, έτσι ώστε να παραγάγουμε τα ολικά προγράμματα μιας άλλης κοινωνίας, ενός άλλου τρόπου σκέπτεσθαι, μιας άλλης κουλτούρας, μιας άλλης θέασης του κόσμου, έχει οδηγήσει μόνον στην επαναφορά των πιο επικίνδυνων παραδόσεων. Προτιμώ τους πολύ συγκεκριμένους μετασχηματισμούς που αποδείχθηκαν δυνατοί κατά τα τελευταία είκοσι χρόνια σε έναν ορισμένο αριθμό περιοχών που αφορούν τους τρόπους μας να υπάρχουμε και να σκεπτόμαστε, τις σχέσεις προς την εξουσία, τις σχέσεις μεταξύ των φύλων, τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την τρέλα ή την αρρώστια, προτιμώ ακόμα αυτούς τους μερικούς μετασχηματισμούς που έχουν γίνει στον συσχετισμό της ιστορικής ανάλυσης και της πρακτικής στάσης, από τα προγράμματα για έναν καινούριο άνθρωπο που έχουν διατυπώσει τα χειρότερα πολιτικά συστήματα, καθ’ όλη τη διάρκεια του εικοστού αιώνα».
Η ανάδειξη ζητημάτων συχνά υποτιμημένων, όπως οι σχέσεις μεταξύ των φύλων ή η αντιμετώπιση της «τρέλας» και της ασθένειας, δεν είναι καθόλου προβληματική — το αντίθετο μάλιστα. Προβληματικό είναι ότι αυτή γίνεται όχι στην κατεύθυνση ενός «ολικού προγράμματος μιας άλλης κοινωνίας», αλλά ακριβώς ενάντια σε ένα τέτοιο πρόγραμμα. Η μεταμοντέρνα αντιμετώπιση τέτοιων ζητημάτων εντάσσεται στο πλαίσιο της «πρακτικής στάσης» και «πολύ συγκεκριμένων μετασχηματισμών», κάτι που δικαιολογείται στο όνομα της μη «επαναφοράς των πιο επικίνδυνων παραδόσεων» του ολοκληρωτισμού των «χειρότερων πολιτικών συστημάτων», σε μια ακόμα εκδοχή της ομοιότητας, αν όχι ταύτισης, κομμουνισμού και φασισμού.
Μετά την κατάρρευση του «υπαρκτού σοσιαλισμού», την υποχώρηση του κομμουνιστικού και εργατικού κινήματος, καθώς και την ήττα της εργατικής τάξης σε υλικό επίπεδο, ο μεταμοντερνισμός αντικειμενικά συμπληρώνει, με ριζοσπαστική συχνά χροιά, το καπιταλιστικό ΤΙΝΑ. Αρνείται να δει και να αντιπαλέψει την καθολική κυριαρχία του κεφαλαίου, αρνείται τα συνολικά, στρατηγικά σχέδια, ενώ η αστική τάξη όχι μόνο κάνει σχέδια αλλά και τα επιβάλλει. Αυτό που μένει για την εργαζόμενη πλειοψηφία, είναι να αντιστέκεται αλλά όχι να νικάει, να αγανακτεί αλλά όχι να σκέφτεται, να «βιώνει» τις επιπτώσεις αλλά όχι να αναιρεί τις αιτίες, να διεκδικεί «πολύ συγκεκριμένους μετασχηματισμούς», αλλά –προς θεού!– να μην κάνει επαναστάσεις.
Η απολυτοποίηση του «τυχαίου» κομβικό στοιχείο της θεωρίας του μεταμοντερνισμού
Ο μεταμοντερνισμός και τα κινήματα των επιμέρους «ταυτοτήτων»
