«Ο Μιχάλης Κατσαρός που αγωνίστηκε πολύ νέος μέσα από τις γραμμές της ΕΠΟΝ, του ΕΑΜ και του ΚΚΕ […] πίστεψε πολύ νέος, γελάστηκε πολύ νέος, τραυματίστηκε ψυχικά πολύ νέος, κατέγραψε τον καημό όλης αυτής της Ιστορίας στην ποίησή του πολύ νέος»
Μαριάννα Τζιαντζή
Στις 21 Νοεμβρίου 2018 συμπληρώθηκαν 20 χρόνια από το θάνατο του ποιητή Μιχάλη Κατσαρού. Οι εκδόσεις «Τόπος» τίμησαν αυτή την επέτειο φέρνοντας στο φως περίπου 100 άγνωστα ποιήματά του (ανέκδοτα, αδημοσίευτα και αθησαύριστα, όπως χαρακτηρίζονται). Το βιβλίο, έκτασης 220 σελίδων, τιτλοφορείται «Μείζονα ποιητικά». Τα ποιήματα αυτά βρίσκονται τώρα σε έναν τόμο, μαζί με τις τρεις ολιγοσέλιδες συλλογές που είχαν εκδοθεί ενόσω ζούσε ο ποιητής («Μεσολόγγι», «Κατά Σαδδουκαίων», «Οροπέδιο»).
Ακόμα και αυτοί που δεν συνηθίζουν να διαβάζουν ποίηση, συστηματικά ή περιπτωσιακά, έχουν ακούσει κάποιους εμβληματικούς στίχους του Μιχάλη Κατσαρού και ίσως τους θυμούνται, όπως τους: «Αντισταθείτε / σ’ αυτόν που χτίζει ένα μικρό σπιτάκι και λέει καλά είμαι εδώ … ως και σ’ εμένα, σ’ εμένα ακόμα που σας ιστορώ/ αντισταθείτε». Ή «Μην αμελήσετε./ Πάρτε μαζί σας νερό. Το μέλλον μας έχει πολλή ξηρασία» ή το πασίγνωστο «ελευθερία ανάπηρη πάλι σου τάζουν». Μπορεί επίσης κάποιοι να στίχους του έτσι όπως ακούστηκαν στην ταινία «Ο θίασος» του Θόδωρου Αγγελόπουλου ή όπως έχουν μελοποιηθεί από τον Μίκη Θεοδωράκη και άλλους Έλληνες συνθέτες.
Ασφαλώς, το «τσίμπημα» μεμονωμένων στίχων και η χρήση τους για πολλούς και ποικίλους λόγους δεν είναι πάντα κριτήριο της αξίας ενός ποιήματος. Όμως κάτι φανερώνει: τη ζωντάνια και την ομορφιά του ποιητικού λόγου, τη δύναμή του να αγγίζει την καρδιά του ακροατή ή του αναγνώστη. Και μάλιστα, όχι μόνο της δικής του γενιάς, αλλά και των νεότερων γενιών. Λίγοι ποιητές του 20ού αιώνα είχαν αυτή τη χάρη, δηλαδή να διαβάζονται ύστερα από πολλές δεκαετίες από τους νέους και μάλιστα από τους πιο πολιτικοποιημένους, αυτούς που βρέθηκαν και βρίσκονται στην πρώτη γραμμή των αγώνων. Ακόμα και να γίνονται σύνθημα ή να τυπώνονται σε προκηρύξεις και σε αφίσες. Και πολλές φορές, εκείνοι που ακούν ή διαβάζουν τους στίχους του Κατσαρού, προχωρούν πέρα από το σύνθημα· διαβάζουν ολόκληρο το ποίημα ή τα ποιήματα, γνωρίζουν τον ποιητή και την εποχή του.
Στην περίπτωση του Μιχάλη Κατσαρού, η ποίηση είναι αξεχώριστη από τη ζωή του. Έζησε περήφανος, αντισυμβατικός και ανυπότακτος – και αυτές οι ιδιότητες διαπερνούν και τα ποιήματά του. Δεν ήταν συγγραφέας ή ποιητής «του Σαββατοκύριακου». Όπως χαρακτηριστικά γράφει ο Άρης Μαραγκόπουλος που είχε την επιμέλεια της έκδοσης: «Ο Μιχάλης Κατσαρός που αγωνίστηκε πολύ νέος μέσα από τις γραμμές της ΕΠΟΝ, του ΕΑΜ και του ΚΚΕ, που βασανίστηκε από τους Γερμανούς, που έδωσε το παρών στα Δεκεμβριανά, πίστεψε πολύ νέος, γελάστηκε πολύ νέος, τραυματίστηκε ψυχικά πολύ νέος, κατέγραψε τον καημό όλης αυτής της Ιστορίας στην ποίησή του πολύ νέος».
«Έφυγε ο σκοτεινός συνωμότης» ήταν ο τίτλος ενός κειμένου που έγραψε πριν 20 χρόνια η Αιμιλία Καραλή, όταν πέθανε ο Κατσαρός, και το οποίο δημοσιεύτηκε τότε στο «Πριν», επισημαίνοντας, μεταξύ άλλων, τα ακόλουθα: «Η ποίηση του Μ. Κατσαρού, όμως, δεν στρεφόταν μόνον κατά των κυρίαρχων καθεστωτικών αντιλήψεων της Αριστεράς, λυγισμένος από κάποια “ψυχολογία της ήττας”. Tο αντίθετο. “Ο Νικητής ζητάει την ήττα/ για τη δική του νίκη («Αλφαβητάρι»). Στρεφόταν ταυτοχρόνως κατά του πνευματικού κλίματος της ήττας που διέβλεπε συνολικά στην Αριστερά, ακόμα κι όταν αυτή θεωρούσε τον εαυτό της νικητή και κατά του συμβιβασμού της με την αστική ιδεολογία, αλλά και κατά της τελευταίας: “Όταν ακούω να μιλάν για τον καιρό/ …όταν ακούω σήμερα το Αιγαίο να γίνεται ποίηση/ να πλημμυρίζει τα σαλόνια/ όταν ακούω να υποψιάζονται τις ιδέες μου/ να τις τακτοποιούν σε μια θυρίδα/ …εγώ πάντα σωπαίνω”. (από το ποίημα “Όταν”.)».
Αποφεύγουμε να παραθέσουμε βιογραφικά στοιχεία του ποιητή, μια που εύκολα μπορεί να τα βρει κανείς γκουγκλάροντας. Περιοριζόμαστε να αναφέρουμε ότι γεννήθηκε το 1920 στην Κυπαρισσία Μεσσηνίας. Τα άγνωστα ποιήματα του Κατσαρού, που βρέθηκαν στο αρχείο του, ταξινομήθηκαν σε εφτά ενότητες, που φιλοξενούνται στο δεύτερο μέρος του τόμου. Το τελευταίο ποίημα είναι το αυτοβιογραφικό «Επιτύμβιο», γραμμένο με κεφαλαία γράμματα:
Επιτύμβιο
ΕΔΩ ΚΟΙΜΑΤΑΙ ΗΣΥΧΟΣ Ο ΜΙΧΑΛΙΟΣ
ΣΚΟΤΩΘΗΚΕ ΣΕ ΤΡΕΙΣ ΠΟΛΕΜΟΥΣ
ΚΙ ΑΚΟΜΑ ΣΤΕΛΝΟΥΝΕ ΧΑΡΤΙΑ
ΚΑΙ ΤΟΝ ΚΑΛΟΥΝΕ
