Αιμιλία Καραλή
Τα πρώτα λογοτεχνικά περιοδικά της Αριστεράς χαρακτηρίζονται από την μαχητική υπεράσπιση της μαρξιστικής αισθητικής, σε έντονη σύγκρουση με την αστική διανόηση , την αξιοποίηση πρωτοποριακών λογοτεχνών και θεωριών και την ταυτόχρονη σύμπτυξη συμμαχιών με καλλιτέχνες και διανοούμενους ενός ευρύτερου πολιτικού φάσματος. Στην πορεία όμως εμφανίζεται μια προϊούσα συντηρητικοποίηση των αισθητικών αναλύσεων που καθορίστηκε από την κυριαρχία του δόγματος του σοσιαλιστικού ρεαλισμού.
Κοινωνική κριτική που αποβλέπει στο «γκρέμισμα των αστικών αξιών» και αναζήτηση της «προλεταριακής λογοτεχνίας»
Την πρώτη καταγραφή σοσιαλιστικών απόψεων για τη λογοτεχνία την εντοπίζουμε στο περιοδικό Ο Νουμάς (1903-1931) μέσω της ονομαζόμενης «σοσιαλιστικής συνιστώσας» του που συνέδεσε την λύση του γλωσσικού ζητήματος με την σοσιαλιστική προοπτική της κοινωνίας. Η Οκτωβριανή Επανάσταση (1917) και η ίδρυση του Σοσιαλιστικού Εργατικού Κόμματος Ελλάδας (ΣΕΚΕ, 1918) δυνάμωσαν την επίδραση των σοσιαλιστικών ιδεών και στους διανοούμενους.
Ως πρώτη όμως αυτοτελή προσπάθεια για την παρέμβαση αριστερών διανοουμένων στο χώρο της λογοτεχνίας, χωρίς να υπάρχουν ενδείξεις για άμεση οργανωτική σχέση με το ΣΕΚΕ, εντοπίζουμε την βραχύβια έκδοση του περιοδικού Λογοτεχνία, το 1920, από τον Κύπριο Λεωνίδα Παυλίδη, αρθρογράφο του Νουμά και του Ριζοσπάστη. Καταφερόταν κατά των «μεγαλόσχημων φιλολογικών φυλλάδων» που παραμελούν την «αισθητική μόρφωση του Λαού μας».
Η σύνδεση του ΣΕΚΕ με την Τρίτη Κομμουνιστική Διεθνή το 1920 αποτελεί και την αφετηρία για την πιο συστηματική παρέμβαση του κόμματος στον ιδεολογικό τομέα. Η μετονομασία του σε ΚΚΕ, το 1924, αποσαφηνίζει την φυσιογνωμία και τους στόχους του αλλά το οδηγεί σε μια έντονη εκδοτική δραστηριότητα. Εκτός από τα επίσημα κομματικά έντυπα υπό το στενό πλαίσιο της επιρροής του εκδίδεται το βραχύβιο λογοτεχνικό περιοδικό Νέοι Βωμοί (1924).
Παρά τη σύντομη διάρκειά του θίγει και θέτει σημαντικά ζητήματα για την ελληνική λογοτεχνία εκείνης της περιόδου: την σαφή επαναστατική κοινωνική προοπτική, τον αντιμιλιταρισμό και το αίτημα της ανανέωσης των εκφραστικών μέσων. Στις σελίδες του μεταφράζονται έργα πρωτοποριακών λογοτεχνών και η πλειοψηφία των συντακτών του υποστηρίζει την ανεξαρτησία της τέχνης. Κείμενα που απηχούν τις θέσεις του Τρότσκι του Λουνατσάρσκι, του Μαγιακόφσκι για την λογοτεχνία και την τέχνη αναδεικνύουν τον γόνιμο προβληματισμό που κατατέθηκε στο περιοδικό.
Η περίοδος κατά την οποία εκδίδεται έχει σφραγιστεί από τον πλούτο των καλλιτεχνικών μορφών που γέννησε η Οκτωβριανή Επανάσταση, αλλά και από τις ελπίδες που δημιούργησε για τη δυνατότητα μιας νέας κοινωνικής πραγματικότητας η οποία θα ενθάρρυνε την ποικιλομορφία στην τέχνη. Ήταν επίσης η περίοδος κατά την οποία οι διαμάχες μεταξύ των διαφόρων τάσεων του μαρξισμού δεν ήταν απλώς φυσικές ή νόμιμες, αλλά και έντονες.
Συνδεδεμένα ιδεολογικά, αλλά όχι οργανωτικά, με τον χώρο της μαρξιστικής αριστεράς είναι και τα περιοδικά Νέα Σκέψη (τχ.1, Ιανουάριος 1925), Διανόηση (Φεβρουάριος – Ιούνιος 1925), Αναγέννηση (1926 – 1928). Η Διανόηση εκδίδεται από το βιβλιοπωλείο «Η Λογοτεχνία» και σε αυτό γράφουν ο Κλ. Κλώνης, ο Γιάννης Κουγιούλης, ο Γιάνης Κορδάτος, ο Ναπολέων Λαπαθιώτης, ο Φάνης Μιχαλόπουλος και ο Μήτσος Παπανικολάου. Από τα πρώτα κείμενα που δημοσιεύονται είναι του Κ. Βάρναλη με τον τίτλο «Γράμμα μαϊμούς προς μεταφυσικήν μαϊμούν (ι.χ.) της Αθήνας», υπογράφεται με τα αρχικά Κ.Β. και αποτελεί την πρώτη επεξεργασία της μελέτης του Ο Σολωμός χωρίς μεταφυσική.
Αν και δεν συνδέεται στενά με την λογοτεχνία, εν τούτοις το περιοδικό Αναγέννηση (1926 – 1928) του Δ. Γληνού δημοσιεύει αρκετά κείμενα που αφορούν θέματα αισθητικής και κριτικής της λογοτεχνίας. Ο γενικός προσανατολισμός του περιοδικού μετά και από τη διάσπαση του Εκπαιδευτικού Ομίλου το 1927 καθορίζεται από τις ιδέες του «σοσιαλιστικού δημοτικισμού» και, όπως σημειώνει ο Δ. Γληνός, εννοεί τον όρο «σοσιαλισμός» στη «γενική θεωρητική του σημασία και όχι στη σημασία μιας ορισμένης πολιτικής ταχτικής».
Τον Φεβρουάριο του 1927 εμφανίζεται η Λογοτεχνική Επιθεώρηση με εκδότη τον Αιμίλιο Χουρμούζιο. Στα τέσσερα συνολικά τεύχη της συνεχίζει την παράδοση των Νέων Βωμών, συσπειρώνει ένα ευρύ φάσμα διανοουμένων (Γιάννης Γρυπάρης, Δημοσθένης Βουτυράς, Πέτρος Χάρης). Προωθεί την άποψη ότι «ο λογοτέχνης μπορεί και πρέπει να χρησιμοποιεί την τέχνη του σαν ένα ιδεολογικά όπλο στην υπόθεση της κοινωνικής αλλαγής και της οικοδόμησης του σοσιαλισμού». Ένα από τα πιο σημαντικά σημεία που προσδιόρισαν τον χαρακτήρα του περιοδικού είναι και η μετάφραση μέρους του έργου του Λ. Τρότσκι Φιλολογία και Επανάσταση.
Ως συνέχεια της Λογοτεχνικής Επιθεώρησης εμφανίζεται το περιοδικό Νέα Επιθεώρηση (Ιανουάριος 1928 – Ιανουάριος / Μάρτιος 1929). Διευθυντής της είναι ο Αιμίλιος Χουρμούζιος ο οποίος υπογράφει πια με το ψευδώνυμο Αντρέας Ζεβγάς και βασικός συνεργάτης ο Γιάνης Κορδάτος. Στο περιοδικό γράφουν και καλλιτέχνες φιλικά προσκείμενοι στο ΚΚΕ. Μεταφράζονται συγγραφείς όπως ο Λόντον, ο Μπαρμπύς, ο Ιστράτι, ο Μπλοκ, ο Πιλνιάκ, η Σεϊφουλίνα και ο Γκόρκι. Παράλληλα, και δημοσιεύονται κείμενα του Πλεχάνοφ, του Λουνατσάρσκι και του Τρότσκι.
Με βασικό στόχο την κοινωνική κριτική που αποβλέπει στο «γκρέμισμα των αστικών αξιών» το περιοδικό προχωρά σε μια σειρά επεξεργασίες που νομιμοποιούν την ονομαζόμενη λογοτεχνία του περιθωρίου και αποπειρώνται να προσδιορίσουν τον όρο «προλεταριακή λογοτεχνία» και τα όριά της στο αστικό σύστημα. Η προβολή όμως των απόψεων του Τρότσκι αποτελεί λόγο σύγκρουσης με την ηγεσία του ΚΚΕ.
Την δεκαετία του ’30 τα περιοδικά Πρωτοπόροι και Νέοι Πρωτοπόροι –που καθοδηγούνται απευθείας από το ΚΚΕ- έχουν να αντιμετωπίσουν αισθητικά και ιδεολογικά την γενιά του ’30 και το περιοδικό της Τα Νέα Γράμματα, τα αντικομμουνιστικά λογοτεχνικά περιοδικά, τις απαγορεύσεις της κυκλοφορίας του και διώξεις των συνεργατών του από το μεταξικό καθεστώς. Απομακρύνονται από τα κινήματα της καλλιτεχνικής πρωτοπορίας και προωθούν το δόγμα του σοσιαλιστικού ρεαλισμού.
Συνοψίζοντας:
Ένα από τα σημαντικά χαρακτηριστικά των πρώτων περιοδικών της Αριστεράς είναι ο συνδυασμός της μαχητικής υπεράσπισης της μαρξιστικής αισθητικής, με κύριους εκφραστές τον Γληνό, τον Βάρναλη, τον Χουρμούζιο – που προκάλεσε έντονες συγκρούσεις με την αστική διανόηση -, η αξιοποίηση πρωτοποριακών λογοτεχνών και θεωριών με την ταυτόχρονη σύμπτυξη συμμαχιών με καλλιτέχνες και διανοούμενους ενός ευρύτερου πολιτικού φάσματος. Στα περιοδικά αυτά παρατηρούμε και ένα πλήθος από ενδοαριστερές διαμάχες, από βίαιες παρεμβάσεις της κομματικής ηγεσίας που συνέπιπταν και ορίζονταν από τις αλλαγές της πολιτικής ταχτικής. Μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο έχουμε και μια προϊούσα συντηρητικοποίηση των αισθητικών αναλύσεων που καθορίστηκε από την κυριαρχία του δόγματος του σοσιαλιστικού ρεαλισμού και παρόπλισε κυρίως τους αριστερούς καλλιτέχνες και κριτικούς.
