Δημήτρης Γρηγορόπουλος
Ως νέα μεγάλη ιδέα του κεφαλαίου προβάλλεται η διηνεκής ανάπτυξη που εξασφαλίζεται από τη νεοφιλελεύθερη ανασυγκρότηση του καπιταλισμού, με κύριο μοχλό το «μικρό κράτος», την κατακρήμνιση των κοινωνικών δαπανών, την αναπαραγωγή της εργατικής δύναμης ακόμη και σε επίπεδο φυσικής εξαθλίωσης, τον σφετερισμό δικαιωμάτων και ελευθεριών για την αποφυγή ή την καταστολή αντιδράσεων.
Η νεοφιλελεύθερη διαχείριση καταβαραθρώθηκε παρά την απουσία έντονων και παρατεταμένων αντιδράσεων (με εξαιρέσεις, όπως το κίνημα των πλατειών, το κίνημα Occupy Wall Street, κά).
Πρωταρχική στη νεοφιλελεύθερη αντίληψη είναι η θέση για το «αόρατο χέρι της αγοράς», την ικανότητα δηλαδή αυτορρύθμισης της καπιταλιστικής αγοράς, χωρίς ή με ελάχιστη ρυθμιστική παρέμβαση του κράτους.
Ο νεοφιλελευθερισμός, από τη δεκαετία του ’70, με τη σταδιακή εφαρμογή του στις καπιταλιστικές κοινωνίες σε αντικατάσταση της κεϊνσιανής διαχείρισης και ιδίως μετά τη κατάρρευση του «υπαρκτού σοσιαλισμού» το 1989-1990, προβλήθηκε ως η αιώνια κοινωνία, ως «το τέλος της ιστορίας» κατά τον Φουκουγιάμα. Τη «χρυσή» δεκαετία του ’90 και μέχρι τη μεγάλη κρίση του 2008, που είχε προαναγγελθεί από μικρότερες κρίσεις, αξίωσε ότι κατέχει το ελιξήριο της διαρκούς ανάπτυξης και της καθολικής ευημερίας.
Πανάκεια του ιδεολογήματος αποτέλεσε η απελευθέρωση των αγορών, η διατήρηση ελάχιστων κρατικών ρυθμίσεων στην καπιταλιστική δραστηριότητα, η δραστική μείωση της φορολογίας του κεφαλαίου και των εισφορών του για την εργασία. Θέση αυταπόδεικτου δόγματος κατέλαβε η αντίληψη ότι το κράτος από τη φύση του αποτελεί κακό επιχειρηματία, κάτι που οδήγησε σε κύματα ιδιωτικοποιήσεων βασικών κρατικών υποδομών (ενέργεια, μεταφορές, τράπεζες, υγεία, παιδεία, κά). Οι κοινωνικές δαπάνες (αστικό κράτος πρόνοιας) από κοινωνική πρόνοια συρρικνώθηκαν στα άκρως αναξιοπαθούντα άτομα (επίδομα κοινωνικής αλληλεγγύης), με το σκεπτικό της υπερβάλλουσας και άδικης προστασίας από τη γέννηση ως το θάνατο.
Κυριαρχεί η κατεύθυνση της καθολικοποίησης των εμπορευματοχρηματικών σχέσεων. Ιδιωτικοποιούνται τα πάντα. Έτσι, απελευθερώνονται οι αγορές εργατικής δύναμης, αγαθών και υπηρεσιών, εμπορευματοποιούνται οι φυσικοί πόροι, ακόμη και οι ατμοσφαιρικοί ρύποι και η διαχείριση απορριμμάτων, η αναπαραγωγή της εργατικής δύναμης σ’όλες τις πλευρές της, ενώ αξιοποιούνται για κέρδος και τα προσωπικά δεδομένα. Άλλη συνιστώσα είναι και η αποθέωση των νέων τεχνολογιών. Η τεχνολογία εξετάζεται ανεξάρτητα απ’ τις παραγωγικές σχέσεις. Η νεοφιλελεύθερη διαχείριση απαιτεί κι εξασφαλίζει κολοσσιαίες δαπάνες απ’το κράτος για έρευνα και νέα τεχνολογία. Ανάγει την τελευταία σε πανάκεια για την αύξηση της παραγωγικότητας και της παραγωγής προς το συμφέρον του κεφαλαίου, της κερδοφορίας του και της ανταγωνιστικότητάς του.
Κομβική θέση στο νεοφιλελεύθερο αφήγημα έχουν η παγκοσμιοποίηση και η απελευθέρωση του χρηματοπιστωτικού συστήματος. Η παγκόσμια επέκταση της αντικειμενικά δεσπόζουσας τάσης της καπιταλιστικής διεθνοποίησης, η δημιουργία οικονομικών ολοκληρώσεων και εν γένει η παγκοσμιοποίηση δημιούργησαν αυταπάτες για καθολική και αιώνια ειρήνη, αρμονική συνεργασία και γενική ευημερία. Τεράστιες προσδοκίες δημιούργησε η χρηματοπιστωτική απελευθέρωση με πρωτεργάτη τις ΗΠΑ. Ο διαχωρισμός χρηματοπιστωτικών και επενδυτικών τραπεζών που επιβλήθηκε στη κρίση του 1929-’30, για να αποτραπούν οι επικίνδυνες κερδοσκοπίες και οι ανεξέλεγκτες καταστροφικές φούσκες, ήρθη επί κυβέρνησης Κλίντον το 1979. Τα υψηλά επιτόκια θεωρήθηκαν λύση για την απορρόφηση των λιμναζόντων κεφαλαίων λόγω μη ικανοποιητικής κερδοφορίας απ’την πτώση του μέσου ποσοστού κέρδους. Τα χρηματοπιστωτικά προϊόντα θεωρήθηκαν πηγή πλούτου οχι μόνο για το κεφάλαιο αλλά και για τα νοικοκυριά, οδηγώντας στον παροξυσμό της φούσκας του 2008.
Θεμελιακό ισχυρισμό των νεοφιλελευθέρων αποτελεί η θέση ότι η ελεύθερη αγορά μεταφράζεται και σε πολιτική και προσωπική ελευθερία. Ο περιορισμός του όγκου και του ρόλου της κρατικής γραφειοκρατίας και των πολιτικών παρεμβάσεων θεωρείται ότι αυξάνει το βαθμό ελευθερίας όχι μόνο των επιχειρήσεων, αλλά και των πολιτών, αφού οι τελευταίοι δεν καταπιέζονται από ένα πανίσχυρο κράτος ούτε από πανίσχυρα ολιγοπώλια (υπάρχουν και νομικές ρυθμίσεις για τον «περιορισμό» τους). Στην κοινωνία της ελεύθερης αγοράς υποτίθεται ότι ο εργαζόμενος δεν εκβιάζεται απ’τον εργοδότη του,αφού γνωρίζει ότι έχει περισσότερες ή και καλύτερες ευκαιρίες αναζήτησης εργασίας στη διάρκεια του εργασιακού του βίου.
Συνοψίζοντας, από τη δεκαετία του ’70, οι νεοφιλελεύθεροι παλεύοντας για απόλυτη ελευθερία της αγοράς προβάλλουν το βασικό επιχείρημα ότι η εξασφάλιση αυτής της ελευθερίας αποτελεί το κλειδί για μιαν «αυξανόμενη παλίρροια που σηκώνει ψηλά όλες τις βάρκες». Όπερ μεθερμηνευόμενο, σημαίνει ότι εξασφαλίζει την καθολική ευημερία. Όμως, δέκα χρόνια μετά το ξέσπασμα της καπιταλιστικής δομικής κρίσης του 2008 και παρά τις καταλυτικές νεοφιλελεύθερες αναδιαρθρώσεις τα ιδεολογήματα του νεοφιλελευθερισμού έχουν συντριβεί ένα προς ένα.
Το ελιξήριο της αέναης δυναμικής ανάπτυξης περιορίστηκε σε μιαν αναιμική ανάπτυξη του 2,5% στα επόμενα σαράντα χρόνια σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ, ενώ το πλασματικό κεφάλαιο, που θεωρήθηκε υπεύθυνο για την κρίση, από 11πλάσιο της πραγματικής οικονομίας το 2008 έχει γίνει το 2018 20πλάσιο! Η «αόρατη χείρ» της αγοράς δεν απέτρεψε ούτε υπερέβη την κρίση με τους δικούς της μηχανισμούς, αλλά με κρουνούς χρηματοδότησης απ’το απαξιωμένο αστικό κράτος, με την άγρια φορολογία και τη βάρβαρη λιτότητα. Το «μικρό» και υποβαθμισμένο κράτος του νεοφιλελευθερισμού αποδείχθηκε όντως μικρό για τις κοινωνικές δαπάνες, την προστασία της εργασίας και των δικαιωμάτων, αλλά μεγάλο στην υπερχρηματοδότηση του κεφαλαίου, το ξεπούλημα της κρατικής περιουσίας, την υπερδιόγκωση του κατασταλτικού τομέα για την περιφρούρηση της νεοφιλελεύθερης αντιμεταρρύθμισης, όπως και για την καταστροφή του φυσικού περιβάλλοντος στο βωμό του καπιταλιστικού κέρδους.
Η τεχνολογική έκρηξη που φετιχοποιείται απ’ τους ιδεολόγους του νεοφιλελευθερισμού αυξάνει για ένα διάστημα τα καπιταλιστικά κέρδη, αλλά μεσομακροπρόθεσμα οδηγεί στην πτώση του μέσου ποσοστού κέρδους, ενώ συρρικνώνει τις θέσεις εργασίας. Το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο, παρά τον περιορισμό των χρηματοπιστωτικών προϊόντων και κάποιους ελέγχους, διογκώνεται επικίνδυνα, αφού το πλασματικό κεφάλαιο είναι σήμερα 20πλάσιο απ’το πραγματικό. Οι κεντρικές τράπεζες ιδίως των μεγάλων δυνάμεων εξακολουθούν περιοδικά να εκδίδουν πλασματικό χρήμα για την τροφοδοσία του κεφαλαίου, ιδίως στις ΗΠΑ και την ΕΕ, ωθώντας σε νέα φούσκα…
Κατέρρευσε πανηγυρικά και ο μύθος της παγκοσμιοποίησης, που θα εξασφάλιζε τη διεθνή ειρήνη, την αρμονική συνεργασία και την καθολική ανάπτυξη. Απεναντίας, ο ενδοϊμπεριαλιστικός ανταγωνισμός για αναδιανομή σφαιρών επιρροής, πηγών ενέργειας και αγορών για ανάταξη της καπιταλιστικής κερδοφορίας υπονομεύει τη διεθνοποίηση, χωρίς να την καταργεί, οξύνει τον ανταγωνισμό σε όλα τα πεδία, υποθάλπει πολέμους που διακυβεύουν την παγκόσμια ειρήνη.
Η φτωχοποίηση του πληθυσμού απέδειξε ότι ήταν φληνάφημα η καθολική ευημερία. Όσο για το ιδεολόγημα που μεταμφιέζει την ανεργία σε επιλογή νέας απασχόλησης συντριπτική είναι η απάντηση της κάθετης αύξησης των ανέργων και των ελαστικά εργαζομένων.
