Δημήτρης Γρηγορόπουλος
Αιτία της επανάστασης στη Γερμανία τον Μάρτη του 1848 ήταν η σύγκρουση συμφερόντων της γερμανικής αστικής τάξης με τη φεουδαρχία. Η επανάσταση εξαπλώθηκε από τη Βιέννη και το Βερολίνο μέχρι την Βόρεια Ιταλία και την Ουγγαρία. Παρά τις αρχικές ελπίδες κατέληξε τελικά σε ένα συμβιβασμό της γερμανικής αστικής τάξης με τη φεουδαρχία και το συντηρητικό καθεστώς. Ρόλο σε αυτή την εξέλιξη έπαιξε η μικρότερη ανάπτυξη της αστικής τάξης στην Γερμανία σε σχέση με Αγγλία και Γαλλία, καθώς και ο φόβος για τη δράση του προλεταριάτου.
Χρονολόγιο
1848, 13 Μάρτη – Εξέγερση στη Βιέννη
18 Μάρτη – Εξέγερση στο Βερολίνο
Μάιος – Σχηματισμός της Εθνοσυνέλευσης της Φρανκφούρτης
Νοέμβριος – Σχηματισμός συντηρητικής κυβέρνησης υπό τον στρατηγό Μπράντεμπουργκ
1949, Μάιος – Ήττα των τελευταίων εξεγέρσεων σε Σαξονία, Ρηνανία, Βαυαρία και Βάδη
Οι επαναστάσεις του 1848 ήρθαν ως συνέπεια και συνέχεια των επαναστατικών κινημάτων του 1820 και του 1830 έχοντας κληρονομήσει τα ιδεώδη της Γαλλικής Επανάστασης. Σε ελάχιστο χρονικό διάστημα εξαπλώθηκαν στο μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης, αν και τα χαρακτηριστικά της επανάστασης σε κάθε περιοχή ήταν διαφορετικά. Η Γερμανική Επανάσταση, αναφερόμενη και ως Επανάσταση του Μαρτίου, είναι μια βίαιη εποχή της γερμανικής ιστορίας. Οι επαναστάσεις έλαβαν χώρα στο έδαφος της Γερμανικής Ομοσπονδίας των 39 κρατών και κρατιδίων, καθώς και στα εδάφη των δύο ισχυρότερων αλλά και αντιτιθέμενων κρατών, της Πρωσίας και της Αυστρίας, όπως επίσης και σε Ουγγαρία, Βόρεια Ιταλία και στο Πόζεν. Οι επαναστάσεις ήταν πράξεις αστικών φιλελεύθερων και εθνικών εξεγέρσεων.
Αιτία της επανάστασης στη Γερμανία ήταν η σύγκρουση συμφερόντων της γερμανικής αστικής τάξης με τη φεουδαρχία. Η αντίθεση, άρα και η επαναστατική έκρηξη, εντάθηκε λόγω της κακής σοδειάς του 1845-48 και απ’ την οικονομική κρίση του 1847. Σπινθήρας της γερμανικής επανάστασης υπήρξε η γαλλική επανάσταση τον Φλεβάρη του 1848. Οι αναταραχές ξεκίνησαν στη Βάδη και σε λίγες μέρες εξαπλώθηκαν στα κρατίδια της γερμανικής συνομοσπονδίας. Αποφασιστικής σημασίας υπήρξαν οι επαναστατικές νίκες στο Βερολίνο (Πρωσία) στις 18 του Μάρτη και στη Βιέννη στις 13 Μάρτη (Αυστρία). Οι επαναστάσεις νίκησαν παντού, διοργανώνοντας εκλογές και εγκαθιδρύοντας αστικές κυβερνήσεις. Σ’ αυτά τα πλαίσια θεσμοθετήθηκε και η Γερμανική Εθνοσυνέλευση της Φρανκφούρτης (Μάιος 1848), η οποία όμως διέψευσε τις αρχικές προσδοκίες ότι θα αποτελούσε το καθοδηγητικό όργανο της αστικής επανάστασης και υποχώρησε στο παλιό κληρικό-φεουδαρχικό-γραφειοκρατικό καθεστώς. Τα κόμματα και οι τάξεις που ήταν ενωμένες στην αντιπολίτευσή τους ενάντια στο παλαιό καθεστώς, μετά την επαναστατική νίκη ή και στη διάρκεια του αγώνα, χωρίστηκαν και ήρθαν σε σύγκρουση. Η φιλελεύθερη αστική τάξη, που ήταν η μόνη ωφελημένη, στράφηκε αμέσως εναντίον των χτεσινών συμμάχων της, πήρε εχθρική στάση ενάντια σε κάθε τάξη ή κόμμα που είχε περισσότερο προοδευτικό χαρακτήρα και έτεινε στην προώθηση της επανάστασης. Η κοινωνικοοικονομική ανεπάρκειά της και η ιδεολογικοπολιτική της καθυστέρηση την οδηγούσαν στην αντίληψη πως μόνο με τον συμβιβασμό μπορούσε να διατηρήσει τις θέσεις που κατέκτησε. Τα κόμματα της φεουδαρχίας και της κρατικής γραφειοκρατίας είχαν ηττηθεί, αλλά δεν είχαν συντριβεί. Ήταν φανερό πως η αστική τάξη στην Αυστρία και την Πρωσία, δεν είχε αρκετή δύναμη, για να κρατήσει την εξουσία και να προσαρμόσει τους θεσμούς της χώρας στις δικές της ανάγκες και ιδέες.
Οι εσωτερικές αντιθέσεις αποδυνάμωσαν τις επαναστατικές δυνάμεις που μετά την αρχική επαναστατική ορμή, από το φθινόπωρο του 1848 άρχισαν να χάνουν έδαφος. Τον Νοέμβριο του 1848 ο στρατηγός Μπράντεμπουργκ σχημάτισε κυβέρνηση μόνον από σημαίνοντες φεουδάρχες και ανώτατους διοικητικούς υπαλλήλους. Το Μάρτιο του 1849 ψηφίστηκε από την Εθνοσυνέλευση το λεγόμενο αυτοκρατορικό σύνταγμα. Το σύνταγμα, αν και ήταν προϊόν συμβιβασμού, συνάντησε τη σφοδρή αντίδραση των κυβερνήσεων Αυστρίας και Πρωσίας. Τον Μάιο του 1849 στη Σαξονία, Ρηνανία, Βαυαρία και Βάδη ξέσπασαν εξεγέρσεις για την υποστήριξη αυτού του συντάγματος και τη διάσωση των μεταρρυθμίσεων. Αυτές οι εξεγέρσεις αποτέλεσαν το κύκνειο άσμα της επανάστασης. Οι επαναστατικές δυνάμεις υπέστησαν συντριπτική ήττα. Μέχρι τον Ιούλιο του 1849 εξακολούθησαν οι προσπάθειες για ένα αστικοδημοκρατικό σύνταγμα. Οι σύμμαχες όμως συντηρητικές αστικές και οι φεουδαρχικές δυνάμεις ήταν ανένδοτες στην άρνησή του.
Η ήττα της αστικοδημοκρατικής επανάστασης του 1848 στη Γερμανία και ο συμβιβασμός αστών και φεουδαρχών κυρίαρχα καθορίστηκε από την οικονομικοκοινωνική κατάσταση της Γερμανίας, όπου σχεδόν παντού κυριαρχούσε το φεουδαρχικό σύστημα. Οι φεουδάρχες θεωρούνταν η πρώτη τάξη της χώρας. Από τους κόλπους της προέρχονταν οι ανώτατοι κυβερνητικοί λειτουργοί και σχεδόν αποκλειστικά οι αξιωματικοί του στρατού. Απεναντίας, η αστική τάξη ήταν σε πολύ μικρότερο βαθμό πλούσια και πολύ λιγότερο συγκεντρωμένη απ’ ό,τι στην Αγγλία και στη Γαλλία. Βέβαια, παρά τη σχετική καθυστέρησή της, το εμπόριο αναπτυσσόταν -σ’ αυτό βοηθούσε το προστατευτικό δασμολόγιο και η Τελωνειακή Ένωση. Ο αστικός πλούτος αυξανόταν. Αυτή η ανάπτυξη, παρά την ανεπάρκειά της, έπειθε τους γερμανούς αστούς ότι η ανάπτυξη των συμφερόντων τους εμποδιζόταν από τη φεουδαρχική οργάνωση της χώρας, από τον κατατεμαχισμό της και τα φεουδαρχικά δεσμά στη γεωργία και το εμπόριο. Η ανάγκη απαλλαγής από τη φεουδαρχικής προέλευσης γραφειοκρατία που διαχειριζόταν με στενότητα τις υποθέσεις της αστικής τάξης, την οδήγησε αρχικά στο στρατόπεδο της φιλελεύθερης αντιπολίτευσης για την απόκτηση και διαχείριση της πολιτικής εξουσίας.
Την πλειοψηφία της γερμανικής κοινωνίας αποτελούσε μια σύνθετη μεσαία τάξη, που την αποτελούσαν στις πόλεις οι μικροεπαγγελματίες και οι μικροκαταστηματάρχες και στην ύπαιθρο οι μικροί και μεσαίοι χωρικοί. Σύμφωνα με την ανάλυση της κοινωνικής ψυχολογίας αυτών των στρωμάτων, στη Γερμανία και γενικότερα, η ενδιάμεση θέση τους προσδένει στην αστική τάξη στην άνοδό της, με την προσδοκία κοινωνικής ανόδου, αλλά τους πισωγυρίζει στην αντίδραση, όταν οι προλετάριοι αναπτύσσουν ανεξάρτητα κινήματα από την αστική τάξη.
Η ανάπτυξη της γερμανικής εργατικής τάξης ήταν ανάλογη της αστικής τάξης. Η απουσία μιας πολυάριθμης, συγκεντρωμένης, πλούσιας αστικής τάξης δεν δημιουργούσε τους όρους για «πολυάριθμη, δυνατή, συγκεντρωμένη, έξυπνη προλεταριακή τάξη». Από την ανάλυση των Μαρξ-Ένγκελς στην Επανάσταση και Αντεπανάσταση στη Γερμανία προκύπτει η ανάγκη σύγκρουσης της αστικής τάξης με το φεουδαρχικό απολυταρχικό τμήμα. Από την άλλη όμως, η ανωριμότητα των οικονομικών, κοινωνικών, πολιτικών, πολιτιστικών όρων καθιστούσε πιθανότερη εξέλιξη τον συμβιβασμό της αστικής τάξης με τους φεουδάρχες και τη βαθμιαία και ειρηνική επικράτηση του καπιταλιστικού συστήματος, χωρίς, υπό όρους,οι Μαρξ-Ένγκελς να αποκλείουν εντελώς μιαν άλλη προοδευτική εξέλιξη.
