Το Σάββατο 30 Σεπτεμβρίου απεβίωσε ο φιλόσοφος Ίστβαν Μεσάρος (István Mészáros). Ο Ούγγρος φιλόσοφος ήταν από τους σημαντικότερους, αν όχι ο σημαντικότερος, σύγχρονος μαρξιστής.
Ο Μεσάρος γεννήθηκε το 1930. Σπούδασε στο Κλασσικό Λύκειο και στη συνέχεια στα πανεπιστήμια της Βουδαπέστης και της Ιένας. Στη διάρκεια των σπουδών του εργάστηκε σε μηχανουργικό εργοστάσιο. Ως νεαρός φιλόσοφος υπήρξε βοηθός του Λούκατς. Στη συνέχεια δίδαξε ως αναπληρωτής καθηγητής και ο Λούκατς τον όρισε διάδοχό του.
Ο Μεσάρος εγκατέλειψε την Ουγγαρία το 1956. Δίδαξε ως καθηγητής στο πανεπιστήμιο του Τορίνο, καθώς και στο πανεπιστήμιο του Λονδίνου. Επίσης, υπήρξε καθηγητής στο πανεπιστήμιο του Γιορκ στον Καναδά. Ο Μεσάρος δίδαξε επίσης σε πανεπιστήμια της Ευρώπης και της Λατινικής Αμερικής. Από το 1966 υπήρξε καθηγητής στο πανεπιστήμιο του Sussex. Τέλος, ο Μεσάρος εκλέχτηκε μέλος της Ακαδημίας Επιστημών της Βουδαπέστης.
Το φιλοσοφικό έργο του Ούγγρου φιλοσόφου είναι τεράστιο. Στο τέλος αυτού του σημειώματος παραθέτουμε τον κατάλογο των βιβλίων του και προφανώς αδυνατούμε να παραθέσουμε το πλήθος των δημοσιευμάτων, των διαλέξεων, των συνεντεύξεων κλπ, που έδωσε κατά τη διάρκεια της πολυκύμαντης ζωής του στην Ουγγαρία, στην Ιταλία, στη Γαλλία, στη Βρετανία, στη Γερμανία και στη Λατινική Αμερική. Κατά την περίοδο της παραμονής του στην Ουγγαρία, ο Μεσάρος πήρε ενεργά μέρος στην κίνηση για την προοδευτική πολιτισμική και πολιτική αναγέννηση της πατρίδας του. Στην Ελλάδα, το 1974, δημοσιεύτηκε το βιβλίο του «Η θεωρία του Μαρξ για την αλλοτρίωση» από τις εκδόσεις Ράππα. Πρόσφατα υπήρξε μια αναδημοσίευση του σημαντικού αυτού έργου από τις εκδόσεις Κουκίδα. Επίσης, το περιοδικό Ουτοπία έχει αφιερώσει το τεύχος 37 (Νοέμβριος 1999) στο έργο του I. Μεσάρος. Στην Ουτοπία, εξάλλου, έχουν δημοσιευτεί πολλά άρθρα του φίλου και συνεργάτη του περιοδικού. Επίσης, από τις εκδόσεις Τόπος ετοιμάζεται η δημοσίευση στα ελληνικά, του μνημειώδους έργου του Μεσάρος, Beyond Capital (πέραν του Κεφαλαίου). Το αγγλικό πρωτότυπο αντιστοιχεί σε 994 πυκνογραμμένες σελίδες μεγάλου σχήματος. Στο τεύχος της Ουτοπίας για την Οκτωβριανή Επανάσταση, το πρώτο άρθρο του αφιερώματος είναι μια μελέτη του Μεσάρος για το Κράτος (σ.σ. παρατίθεται απόσπασμα στις κάτω στήλες).
Παραθέτουμε στη συνέχεια κατάλογο των βιβλίων του Ούγγρου μαρξιστή και αγωνιστή:
Satire and Reality, 1955. La rivolta degli intelletualli in Ungheria, 1958. Attila Jozsef e l’arte moderna, 1964. Marx’s Theory of Alienation, 1970. The Necessity of Social Control, 1971. Aspects of History and Class Consciousness, ed., 1971. Lukacs’s Concept of Dialectic, 1972. Neocolonial Identity and Counter- Consciousness, ed, 1978. The Work of Sartre: Search of Freedom, 1979. Philosophy, Ideology and Social Science, 1986. L’ Alternativa alla Societa del Capitale, 2000. Socialism or Barbarism, 2001. A educação para além do capital, 2005. O desafio e o fardo do tempo histórico, 2007.
The Challenge and Burden of Historical Time, 2008
The Structural Crisis of Capital, 2010
Social Structure and Forms of Consciousness, Volume I, 2010
Επιμέλεια: Ευτύχης Μπιτσάκης
Ο ιστορικός αναχρονισμός και η αναγκαία αντικατάσταση του κράτους
ΙΣΤΒΑΝ ΜΕΣΑΡΟΣ
Η αλήθεια του ζητήματος που υπογράμμισαν οι αποκαλυπτικά επίμονες εποχικές συνέχειες, αδιαχώριστες από όλες τις μορφές των ανταγωνιστικών πολιτικών σχηματισμών, είναι πως το καπιταλιστικό κράτος, παρ’ όλη τη «δημοκρατική» αυτομυθολογία, δεν θα μπορούσε ποτέ στην ιστορία του να εγκαταλείψει την ολοκληρωτική και απροσχημάτιστα επιβαλλόμενη εκμεταλλευτική ιεραρχική επιβεβαίωση της κυριαρχίας του.
Πάντοτε προστάτευε –και έπρεπε να προστατέψει– σθεναρά, με όλες τις δυνάμεις που διέθετε, τη διαχειριστική δύναμη της κυρίαρχης τάξης. Στην εποχή μας, η δύναμη αυτή κατοχυρώνεται στις «προσωποποιήσεις του κεφαλαίου» (με τα λόγια του Μαρξ) εξαιτίας της πολιτικά –ακόμα και στρατιωτικά– διασφαλισμένης ιδιοκτησίας των μέσων παραγωγής, η οποία ελέγχει την αναπαραγωγή του κοινωνικού μεταβολισμού στο σύνολό του.
Φυσικά, σε καμιά περίπτωση, περιέργως, όλο αυτό δε θα πρέπει να παρουσιάζεται σε πλήρη αρμονία με τη «συνταγματικότητα» και την αδιαμφισβήτητη «εθνική κυριαρχία» για το υπέρτατο συμφέρον όλων.
Ωστόσο, το γεγονός ότι το κράτος καθαυτό μπορεί να εκπληρώσει τον ρόλο του και να επιβεβαιώνει την ισχύ του σε μια σειρά εποχών, φτάνοντας έως και σήμερα, ακόμη και σε σχέση με τους πιο προβληματικούς, αναγκαστικά ολοκληρωτικούς καθορισμούς του, δεν σημαίνει πως θα είναι σε θέση να το κάνει απεριόριστα, όπως διακηρύσσουν οι απολογητές της καθεστηκυίας τάξης. Αντίθετα, το κράτος καθαυτό –και φυσικά όλοι οι ειδικότεροι κρατικοί σχηματισμοί– είναι εγγενώς ιστορικό στο πλαίσιο των δομικά εκφρασμένων συνολικών ορίων του, και μοιραία αντι-ιστορικό (δηλαδή, εκδηλώνει την πιο αντιφατική μορφή ιστορικότητας) πέρα από τέτοια όρια.
Φυσικά, το κράτος είναι ιστορικό σε ό,τι αφορά την υλιστικά βασισμένη αντικειμενική του σύσταση και τον δομικό καθορισμό του. Όπως όλοι οι ανθρώπινοι θεσμοί, το κράτος το ίδιο δημιουργείται και διατηρείται ιστορικά στην πάροδο των εποχών. Ωστόσο, το κράτος ταυτόχρονα υπόκειται αναπόφευκτα στις συνθήκες που απαιτούνται για να καταστεί ιστορικά βιώσιμο και αειφόρο –ή και όχι αν τείνει προς την αποτυχία– όπως υπόκειται και η συνολική διαχειριστική δύναμη στις αναγκαστικά μεταβαλλόμενες συνθήκες ιστορικά (αλλά και οικολογικά, με την αμιγώς κυριολεκτική, ζωτικής φύσης έννοια) διαμορφωμένης φύσης, καθώς και οι συνεχείς καθορισμοί της διαδικασίας κοινωνικής αναπαραγωγής. Με άλλα λόγια, αυτό σημαίνει πως το κράτος, ως ο ιστορικά συσταθείς «Κυρίαρχος», δεν είναι μόνο σε θέση να επιβάλλει σθεναρά ορισμένες ιστορικές αναγκαιότητες στην κοινωνική αναπαραγωγή, σε αρμονία με τους κυρίαρχους υλικούς και δομικούς καθορισμούς της εποχής τους. Το κράτος μπορεί σαφώς να το κάνει αυτό, ως ένα μέρος της εξίσωσης, σύμφωνα με τις αντικειμενικά αναγνωρίσιμες συνθήκες και θεσμικές δυνάμεις που τυχαίνει να κυριαρχούν υπό τις δεδομένες ιστορικές περιστάσεις. Ταυτόχρονα, ωστόσο, και αναπόφευκτα, το κράτος επίσης υπόκειται αναγκαστικά, υπό μια αντίθετη έννοια, στις πρόσφατα εμφανιζόμενες ιστορικές αναγκαιότητες, όταν δεν συμβαδίζει με τις αναδυόμενες, υλικά συσταθείσες ανάγκες και συνθήκες, όχι μόνο σε ό,τι αφορά την ιστορικά οριοθετημένη του εξειδίκευση –όπως ορισμένες μορφές ιδιαίτερων κρατικών σχηματισμών– αλλά και συνολικά τα εποχικά καθορισμένα εσωτερικά χαρακτηριστικά του και τους αντικειμενικούς δομικούς καθορισμούς του, μέσω των οποίων συνήθως κατορθώνει να επιβεβαιώνει την ισχύ του κατά την πάροδο των εποχών ειδικότερα, σε ό,τι αφορά την κυρίαρχη ικανότητά του ως κράτος καθαυτό. Υπό αυτή την έννοια το κράτος, όπως συστάθηκε στο πλαίσιο της ιστορίας, γίνεται στην εποχή μας ένας αξεπέραστος ιστορικός αναχρονισμός, υπό τις συνθήκες της εποχικά καθοδικής φάσης ανάπτυξής του. Αυτή η βασική αλλαγή δεν αντιπροσωπεύει μια παροδική τάση αλλά μια αμετάκλητα καθοδική φάση ανάπτυξης, κατά την οποία το κράτος ως επιβεβλημένος τρόπος λειτουργίας δεν χάνει απλώς την ιστορική του νομιμοποίηση, αλλά γίνεται αντι-ιστορικό σε ό,τι αφορά το κράτος καθαυτό –κι όχι απλώς τον έναν ή τον άλλο ιδιαίτερο κρατικό σχηματισμό– αποτυγχάνοντας αναγκαστικά να εκπληρώσει τις συνήθεις συνολικές διαχειριστικές και διορθωτικές λειτουργίες του με έναν ιστορικά βιώσιμο τρόπο.
Οι εποχικά μεταβαλλόμενες και, μακροπρόθεσμα, αναγκαστικά κυρίαρχες συνθήκες που χαρακτηρίζουν αυτή την καθοδική φάση δεν είναι απλώς ιστορικοί συσχετισμοί, που θα μπορούσαν, λίγο-πολύ, να ξεπεραστούν με την υιοθέτηση ορισμένων κατάλληλων κρατικών μέτρων, όπως –για παράδειγμα– τη μετατόπιση από παραδοσιακά φιλελεύθερες, δημοκρατικές κρατικές πρακτικές σε μια μορφή δικτατορικής διακυβέρνησης, όπως έγινε με την κατάληψη της εξουσίας από τους Φασίστες του Μουσολίνι στην Ιταλία στο σχετικά πρόσφατο παρελθόν της ευρωπαϊκής ιστορίας. Πρόκειται για ποιοτικά πρωτότυπες ιστορικές αναγκαιότητες, ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά τον εποχικά προσδιοριζόμενο χαρακτήρα τους, που υπογραμμίζουν τη σοβαρή δομική κρίση της πολιτικής γενικά και την κρίση του παραδοσιακού τρόπου συνολικής διαχείρισης, όσον αφορά τους βασικά πάντοτε ολοκληρωτικούς καθορισμούς του κράτους.
Οι εν λόγω επαχθείς ιστορικές αναγκαιότητες, όπως εκδηλώνονται στο πολιτικό πεδίο, δεν είναι κατανοητές επ ουδενί από μόνες τους, ανεξάρτητα από τον τρόπο που υφίστανται ως κανόνας που επιβάλλεται προς το συμφέρον της διατήρησης του κρατικού νομιμοποιητικού πλαισίου αξιολόγησης και κοινωνικής πρακτικής. Στην πραγματικότητα, η δομική κρίση της πολιτικής στην εποχή μας αντιστοιχεί, με τον τρόπο της, στη δομική κρίση της κοινωνικής μεταβολικής τάξης του κεφαλαίου ως σύνολο. Συνεπώς, οι εγγενείς εποχικοί καθορισμοί αυτής της συνδυασμένης δομικής κρίσης εγείρουν την ανάγκη για κατάλληλες εποχικές λύσεις, οι οποίες θα πρέπει να υιοθετούνται σε εύθετο χρόνο και σε αρμονία με τις προκλήσεις των ιστορικών αναγκαιοτήτων.
Απόσπασμα από το προς έκδοση (στο εξωτερικό) βιβλίο του Ίστβαν Μεσάρος, Beyond Leviathan: Critique of the State.
Δημοσιεύεται στο τεύχος 122 του περιοδικού Ουτοπία, που κυκλοφορεί στις 16 Οκτωβρίου στα βιβλιοπωλεία
