Το τρίτο κύμα, σε σκηνοθεσία Ν. Αρβανίτη, στο θέατρο Χώρα, παρουσιάζει μέσα από ένα πείραμα με τη συμμετοχή μαθητών τις συνθήκες υπό τις οποίες επωάζεται ο φασισμός και η καταπίεση στην καθημερινή ζωή.
του Δημήτρη Γρηγορόπουλου
Το Εθνικό Θέατρο τη χειμερινή θεατρική περίοδο παρουσιάζει στο θέατρο Χώρα το έργο των Κόζεφ Ρόμπινετ και Ρον Τζόουνς Το τρίτο κύμα, σε σκηνοθεσία Νίκου Αρβανίτη. Το έργο έγινε παγκοσμίως γνωστό μέσα απ’ την κινηματογραφική μεταφορά του με τον τίτλο Die welle (Το κύμα) σε σκηνοθεσία του γερμανού Ντένις Γκάνσελ.
Θέμα του έργου είναι η διεξαγωγή ενός ανατρεπτικού πειράματος, με στόχο την προσέγγιση και ερμηνεία των λόγων που οδήγησαν στη ναζιστική κτηνωδία και στην ανοχή που επέδειξε ο γερμανικός λαός μη αντιδρώντας ή και επικροτώντας αυτή τη βαρβαρότητα. Η ερώτηση «Πώς οι Γερμανοί ανέχονταν τα στρατόπεδα συγκέντρωσης που έφτιαχνε ο Χίτλερ;» μιας μαθήτριας του γυμνασίου Πάλο Άλτο στον καθηγητή Ιστορίας Ρον Τζόουνς, στα τέλη της δεκαετίας του 1960, αποτέλεσε το ερέθισμα έτσι ώστε αντί για τη συμβατική απάντηση που δίνεται συνήθως απ’ τους Γερμανούς, ότι ο γερμανικός λαός μέχρι το τέλος του πολέμου δεν γνώριζε την ύπαρξη των στρατοπέδων συγκέντρωσης, να προχωρήσει στη διεξαγωγή ενός πειράματος με πρωταγωνιστές τους ίδιους τους μαθητές του. Στο ανατρεπτικό και επικίνδυνο, όπως θ’ αποδειχθεί στη συνέχεια, πείραμα ο καθηγητής αναλαμβάνει το ρόλο του εξουσιαστή και οι μαθητές το ρόλο του εξουσιαζόμενου. Οι μαθητές θα συνειδητοποιήσουν τη δύναμη επιβολής και τη λειτουργία του μηχανισμού εξουσίας, όχι με τη διδασκαλία και την ανάλυση, αλλά μέσω του έντονου και βίαιου, κάποια στιγμή, βιώματος.
Ο καθηγητής στη διεξαγωγή του βιωματικού πειράματος υιοθετεί μια ακραία αυταρχική μέθοδο. Η πορεία του πειράματος είναι δομημένη σε αλληλένδετες και κλιμακούμενες φάσεις. Στην πρώτη φάση επιβάλλεται αυστηρή πειθαρχία και οι μαθητές πείθονται για την αναγκαιότητά της στην παιδαγωγική διαδικασία και στην αξία της αυτοπειθαρχίας και της υποταγής, που κάνει τους μαθητές δυνατότερους.
Οι μαθητές εθίζονται να πειθαρχούν στον αρχηγό με επιβολή ποινής στην απειθαρχία. Χαίρονται τη δύναμη που εξασφαλίζουν με την πειθαρχία και την αυτοπειθαρχία. Σε αντιδιαστολή, περιφρονούν τον αδύναμο. Στη συνέχεια μυούνται στην έννοια της κοινότητας. Η κοινότητα είναι υπεράνω των ατόμων. Οι μαθητές-μέλη της κοινότητας πειθαρχούν, υποτάσσονται, υπερασπίζονται τις αξίες και τους σκοπούς της κοινότητας. Όποιος δεν συμφωνεί ή αντιτίθεται στην κοινότητα ανακηρύσσεται εχθρός της και αντιμετωπίζεται βίαια.
Αυτό συμβαίνει με τον Μπόμπερ, που δεν συμμερίζεται το πνεύμα πειθαρχίας και υποταγής της ομάδας. Τον κατηγορούν για «σαμποτάζ» εις βάρος της τάξης και τον δέρνουν ανηλεώς. Ο αρχηγός ειδωλοποιείται, ενσαρκώνει το πνεύμα της κοινότητας, την καθοδηγεί απολυταρχικά.
Οι μαθητές αυθυποβάλλονται στην υποταγή, εκφωνώντας εν χορώ μηχανικά, συνθηματοποιημένα πιστεύω της κοινότητας και του αρχηγού. Με διαλεκτικό δεξιοτεχνικό τρόπο ο συγγραφέας εμφανίζει σταδιακά τους μαθητές και τον καθηγητή να εμπλέκονται και να βυθίζονται στη δίνη ενός επικίνδυνου μηχανισμού εξουσίας και βίας.
Το πείραμα υπερβαίνει τον παιδαγωγικό σκοπό του. Οι μαθητές δεν συνειδητοποιούν το αδυσώπητο πρόσωπο του φασισμού, βιώνοντας την κτηνωδία του. Απεναντίας, υποτάσσονται στη λογική του και την υιοθετούν ασυνείδητα φτάνοντας και στη βιαιοπραγία κατά του συμμαθητή τους, που διαφωνεί. Τελικά ο καθηγητής την ύστατη στιγμή συνειδητοποιεί την εκτροπή του πειράματος σε επικίνδυνες καταστάσεις και αποφασίζει να το διακόψει, προκαλώντας σοκ στους μαθητές, που έχουν ήδη διαβρωθεί απ’ τον ιό του φασισμού.
Ο καθηγητής οδηγεί στην κάθαρση βοηθώντας τους μαθητές να συνειδητοποιήσουν τη δύναμη επιβολής και υποβολής του φασισμού μέσα απ’ το βίωμα της ασυνείδητης υποταγής τους στα κελεύσματά του. Εξαιρετική η στήριξη της παράστασης απ’ τους συντελεστές της: σκηνοθεσία, σκηνικά, μουσική, κίνηση. Απ’ το καστ των ηθοποιών είναι εξαιρετικές οι ερμηνείες του Κ. Ανταλόπουλου στο ρόλο του καθηγητή και του Γ. Ζιόβα στο διπλό ρόλο της συνείδησης του πρωταγωνιστή σε προχωρημένη ηλικία και του αφηγητή της ιστορίας. Ταλαντούχοι και φερέλπιδες οι νεαροί ηθοποιοί που υποδύονται τους μαθητές.
ΕΘΝΙΚΟ ΘΕΑΤΡΟ-ΘΕΑΤΡΟ ΧΩΡΑ, Αμοργού 20, Κυψέλη,
τηλ. 210.8611200, 210.7234567 (μέσω πιστωτικής κάρτας) και στο www.n-t.gr.
Το έργο παίζεται κάθε Κυριακή.
Πρόγραμμα στις γιορτές:
Κυριακή 21 Δεκεμβρίου 2014, 15:00
Τρίτη 23 Δεκεμβρίου 2014, 11:00
Τρίτη 23 Δεκεμβρίου 2014, 15:00
Κυριακή 28 Δεκεμβρίου 2014, 15:00
Κυριακή 04 Ιανουαρίου 2015, 15:00
Κυριακή 11 Ιανουαρίου 2015, 15:00
Μετάφραση Ερρίκος Μπελιές
Σκηνοθεσία Νίκος Αρβανίτης
Μουσική Γιώργος Ανδρέου
Σκηνικά Θοδωρής Χρυσικός
Κοστούμια Κωνσταντίνος Ζαμάνης
Κίνηση Πωλίν Ουγκέ
Φωτισμοί Αλέκος Αναστασίου
Visuals Com.odd.or
Βοηθός σκηνοθέτη Μαρία Αρβανίτη
Διανομή:
Κύριος Τζόουνς (καθηγητής λυκείου) Κώστας Ανταλόπουλος
Άντρας (το alter ego του κ. Τζόουνς σε μεγαλύτρη ηλικία) Γιώργος Ζιόβας
Μαθητές – μέλη της τάξης του κ. Τζόουνς
Αλίσια Μάγια Ανδρέου
Εύα Έυα Βαμβακά – Οικονόμου
Μαρία Ειρήνη Γεωργαλάκη
Έντυ Χρήστος Καπενής
Ρόμπερτ Γιώργος Καρατζιώτης
Μπόμπερ Ηρακλής Κωστάκης
Νταίζυ Πολυξένη Μυλωνά
Νόρμαν Στέφανος Παπατρέχας
Αλήν Αλεξάνδρα Ταβουλάρη
Τζίτζι Λίνα Φούντογλου
Νταγκ Αλέξανδρος Χούντας
