“…στου πολέμου την αντάρα όλοι μας αδελφωμένοι,
είμαστε φωτιά που λάμπει μες στη γη τη ρημαγμένη…
κι απ’ της νιότης μας την φλόγα θε να λάμψουν όλα γύρω,
γιατί έλαχε στη νιότη της ελευθεριάς ο κλήρος.”
(αντιστασιακό τραγούδι της εποχής)
Οι “Παριτζάνοι των Αθηνών” ήταν μία από τις παραγωγές που τράβηξαν την προσοχή στο φετινό φεστιβάλ ντοκυμανταίρ Θεσσαλονίκης αποσπώντας ιδιαίτερα εγκωμιαστικά σχόλια. Πρόκειται για ένα πολιτικό ντοκιμαντέρ, σε σκηνοθεσία των Ξενοφώντα Βαρδαρού και Γιάννη Ξύδα, το οποίο μέσα από 14 συνεντεύξεις μαχητών των ΕΑΜ-ΕΛΑΣ-ΕΠΟΝ-ΟΠΛΑ παρουσιάζει στο κοινό την πολύπλευρη ΕΑΜική αντιστασιακή δράση στην Κατεχόμενη Αθήνα, την περίοδο 1941-44. Εν όψει των πρώτων προβολών του ντοκιμαντέρ στην Αθήνα* ζητήσαμε από τους δημιουργούς του φιλμ να μας μιλήσουν τόσο για το ίδιο το έργο τους, όσο και για τα κίνητρά της ενασχόλησής τους με το πολιτικό ντοκιμαντέρ και το συγκεκριμένο θέμα.
Συνέντευξη της ομάδας “Συλλογική Μνήμη” στον Γιώργο Μιχαηλίδη.
– Πείτε μας λίγα λόγια για την ομάδα “Συλλογική Μνήμη” που βρίσκεται πίσω από την παραγωγή του ντοκιμαντέρ…
Η ομάδα «Συλλογική Μνήμη» ξεκίνησε συλλέγοντας μαρτυρίες και στοιχεία για την περίοδο της Κατοχής, τότε χωρίς να έχουμε στο μυαλό να κάνουμε το ντοκιμαντέρ. Απλώς επιθυμούσαμε να περισώσουμε τις τελευταίες μαρτυρίες, γιατί οι άνθρωποι είναι πλέον σε μεγάλη ηλικία. Στη συνέχεια συζητήσαμε οι δυο μας και κάπως έτσι δημιουργήθηκε το ντοκιμαντέρ. Δεν πρόκειται για κάποια ομάδα με τη στενή έννοια του όρου, ούτε έχει μέλη. Στόχος μας είναι μελλοντικά να καταφέρουμε να υλοποιήσουμε παρόμοια έργα, που να αφορούν στον τόπο μας, στην ιστορία μας με γνώμονα τις μαρτυρίες των ανθρώπων που δρούσαν την εποχή εκείνη.
– Ποια είναι η θέση σας για την κατάσταση του πολιτικού ντοκιμαντέρ στην Ελλάδα και γενικότερα; Ποιες είναι οι μεγαλύτερες ανάγκες και τί ρόλο μπορεί να παίξει στις παρούσες συνθήκες το πολιτικό ντοκιμαντέρ;
Γίνονται αξιόλογες δουλειές τόσο στην Ελλάδα, όσο και στο εξωτερικό. Στην περίπτωση της Ελλάδας ελπίζουμε τα ντοκιμαντέρ που έχουν πολιτική χροιά (και όχι μόνο αυτά) να καταφέρουν να συγκεντρωθούν σε κάποιο ψηφιακό αρχείο/πλατφόρμα κτλ., ώστε να υπάρχει πρόσβαση στον κόσμο που ενδιαφέρεται. Σχετικά με τις ανάγκες πλέον η πρόσβαση σε υλικό είναι πιο εύκολη στις μέρες μας, αλλά και η δημιουργία του. Το σημαντικό είναι να είναι ανοιχτά και προσβάσιμα τα αρχεία, πράγμα που σιγά-σιγά συμβαίνει. Αναφορικά με τον ρόλο που μπορεί να παίξει στις παρούσες συνθήκες, θεωρούμε ότι βοηθά στη διατήρηση της συλλογικής μνήμης και στη μελέτη της ιστορίας μας, μιας και στον τόπο αυτό έχουν γίνει πολλοί αγώνες που αξίζει να μελετηθούν περαιτέρω.
Εν κατακλείδι, βλέπουμε ότι ο κόσμος ενδιαφέρεται για το πολιτικό ντοκιμαντέρ. Το ζητούμενο είναι να υπάρχει περισσότερη στήριξη σε αυτό το είδος και να μην επαφίεται μόνο στην ατομική πρωτοβουλία των εκάστοτε κινηματογραφιστών και στην αυτοχρηματοδότηση τους.
– Ποιες ήταν οι μεγαλύτερες προκλήσεις/δυσκολίες που αντιμετωπίσατε εσείς κατά την προετοιμασία και τη διάρκεια των γυρισμάτων;
Η μια ήταν η εύρεση των ατόμων που συμμετείχαν, καθώς δεν τους γνωρίζαμε προσωπικά. Η ΠΕΑΕΑ/ΔΣΕ μας βοήθησε αρκετά, ενώ σε κάποιες περιπτώσεις ο ένας αγωνιστής μας έφερνε σε επαφή με κάποιον άλλο. Επίσης, λόγω ηλικίας κάποιοι είχαν δυσκολίες στο να ανατρέξουν και να θυμηθούν με λεπτομέρειες γεγονότα και ονόματα.
Βεβαίως υπήρξαν και αρκετές περιπτώσεις αγωνιστών που δεν δέχθηκαν να μιλήσουν και το σεβαστήκαμε. Ευτυχώς αυτές ήταν ελάχιστες περιπτώσεις και κυρίως σχετίζονταν με προβλήματα υγείας.
– Στο ντοκιμαντέρ μιλούν 14 αγωνιστές των ΕΑΜ/ΕΛΑΣ/ΕΠΟΝ/ΟΠΛΑ. Πώς ήταν για εσάς αλλά και για αυτούς η διαδικασία των συνεντεύξεων; Υπήρξαν εκπλήξεις σε σχέση με όσα σχεδιάζατε αρχικά;
Ακολουθήσαμε τη μέθοδο της ήμι-δομημένης συνέντευξης. Δηλαδή υπήρχε ένας σκελετός ερωτήσεων, αλλά από κει και πέρα ανάλογα με τις απαντήσεις και τον συνεντευξιαζόμενο το ερωτηματολόγιο άλλαζε. Για παράδειγμα, όλοι ρωτήθηκαν για την πείνα και για τις μεγάλες πορείες της Αθήνας. Από κει και πέρα έχουμε να κάνουμε με αγωνιστές που έδρασαν σε διαφορετική περιοχή και οργανώσεις και υποοργανώσεις, όπως η Σπουδάζουσα Αθήνας για παράδειγμα.
Και στους 14 γνωρίζαμε σε ποια οργάνωση ανήκαν και πώς έδρασαν, εκτός από μια περίπτωση που νομίζαμε ότι ήταν μόνο μαχητής του ΕΛΑΣ και μας είπε ότι ήταν και στην ΟΠΛΑ.
– Γιατί αποφασίσατε να ασχοληθείτε με τη δράση των ΕΑΜ/ΕΛΑΣ/ΟΠΛΑ στην Κατεχόμενη Αθήνα;
Συνήθως τα ντοκιμαντέρ για την περίοδο της Κατοχής και ειδικά στην Αθήνα (και σε όλες τις πόλεις) εστιάζουν στον τρόπο που έδρασαν οι κατακτητές. Θέλαμε να αναδείξουμε την οργανωμένη αντίσταση του ΕΑΜ, το οποίο υπό την καθοδήγηση του ΚΚΕ, δημιούργησε πυρήνες αντίστασης σε όλη την πόλη μας και γενικότερα σε όλη την Ελλάδα. Επιπροσθέτως, προσπαθήσαμε να αναδείξουμε την ένοπλη αντίσταση στις πόλεις, όπως μας τη διηγήθηκαν οι 14 αγωνιστές του ντοκιμαντέρ.
– Ποια στοιχεία της δράσης των παραπάνω οργανώσεων αναδεικνύονται μέσα από το ντοκιμαντέρ;
Θέλουμε να πιστεύουμε όσο το δυνατόν περισσότερα. Από τα συσσίτια της Εθνικής Αλληλεγγύης, τα χωνιά και συνθήματα των ΕΠΟΝιτών στις γειτονιές της Αθήνας, τα φρουραρχεία και τις μάχες του ΕΛΑΣ ενάντια στους Γερμανούς και τους ντόπιους συνεργάτες τους μέχρι τις ειδικές αποστολές της Περιφρούρησης ενάντια σε δοσίλογους συνεργάτες των Γερμανών και την εκτέλεση του υφυπουργού Εργασίας Νικόλαου Καλύβα.
– Αν και έχουν περάσει εφτά δεκαετίες από την ταραγμένη δεκαετία του ‘40, η δημόσια πολιτική συζήτηση στην Ελλάδα συχνά επανέρχεται σ’ εκείνη την εποχή ενώ η αντιπαράθεση γύρω από την καταγραφή της ιστορίας της εποχής και τη διαμόρφωση της συλλογικής μνήμης συνεχίζεται ακατάπαυστα από το “κλειστό” ακαδημαϊκό επίπεδο ως τη δημόσια σφαίρα. Γιατί συμβαίνει αυτό κατά τη γνώμη σας;
Πρόκειται για ένα σχετικά πρόσφατο γεγονός της ιστορίας, το οποίο καθόρισε κατά τη γνώμη μας την πολιτική κατάσταση στην Ελλάδα μετέπειτα. Οι συνεργάτες των Γερμανών οι μαυραγορίτες και οι αστικές κυβερνήσεις είναι αυτοί που κέρδισαν τον πόλεμο και αυτοί που αντιστάθηκαν «ξεπληρώθηκαν» με εξορίες, φυλακίσεις και αίμα. Δυστυχώς, η πρόοδος και η εξέλιξη ηττήθηκε από τη συντήρηση και την οπισθοδρόμηση. Αν αναλογιστούμε ότι την περίοδο της Κατοχής έχουμε την είσοδο των νέων στην πολιτική, στα γράμματα και στις τέχνες παρά τις δύσκολες συνθήκες, τότε θα πρέπει να μιλάμε για παρακαταθήκη στις γενιές μας, παρακαταθήκη της ΕΑΜικής Αντίστασης και όχι σίγουρα έργο της πολιτικής καθυστέρησης των συνεργατών των Γερμανών.
Σχετικά με τη μάχη για τη διαμόρφωση της συλλογικής μνήμης, θέλουμε να πιστεύουμε ότι στις συνειδήσεις της πλειοψηφίας του λαού το ΕΑΜ ήταν αυτό που αντιστάθηκε. Οπότε όση λάσπη και να ριχθεί, δεν υπάρχει περίπτωση να σπιλωθεί αυτή η τεράστια εποποιία του λαού μας. Ευτυχώς υπάρχουν αξιόλογοι ιστορικοί, όπως ο Μενέλαος Χαραλαμπίδης, ο οποίος αφενός κάνει σημαντική δουλειά στην εξέταση της περιόδου αυτής, αφετέρου μας βοήθησε στην υλοποίηση του ντοκιμαντέρ.
– Γνωρίζουμε ότι η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται, ωστόσο συχνά αναζητούμε εργαλεία, μεθοδολογία και έμπνευση από το παρελθόν. Είναι το ντοκιμαντέρ σας απλά μία καταγραφή μιας παρελθούσας εποχής ή θεωρείτε ότι μπορεί να χρησιμεύσει στους σημερινούς αγώνες και πώς;
Οι πρώτες εκδηλώσεις των ΕΠΟΝιτών την περίοδο της Κατοχής ήταν να πάνε να βάλουν στεφάνια στους ήρωες της Φιλικής Εταιρείας. Όταν ο λαός βρίσκεται σε κίνδυνο, ανατρέχει στο παρελθόν του, διότι είναι αυτό που τον κάνει να συνδέεται νοητά με το σήμερα. Είναι η δύναμη που παίρνουμε από τους αγώνες του λαού μας, από τους χιλιάδες νεκρούς, από τους χιλιάδες εξορισμένους, από τις εκατοντάδες οικογένειες που βασανίστηκαν για έναν καλύτερο κόσμο. Η Ιστορία, η ιστορία μας, είναι ζωντανή, ένας ζωντανός οργανισμός, ένα χρήσιμο εργαλείο στα χέρια μας, ώστε να πορευθούμε στο μέλλον.
Ωστόσο, θα πρέπει να σημειωθεί ότι οι ευθείες αναγωγές του χθες στο σήμερα είναι προβληματικές, καθώς πολλές φορές αφαιρούν το πολιτικό κομμάτι από το κοινωνικό και το ιστορικό πλαίσιο, μέσα στο οποίο διαμορφώνονται.
Περισσότερες πληροφορίες:
το blog για το ντοκιμαντέρ: https://athenspartisans.wordpress.com/
η σελίδα του ντοκιμαντέρ στο facebook (με πολλά επιπλέον στοιχεία): https://www.facebook.com/athenspartisans/
* Το ντοκιμαντέρ Οι Παρτιζάνοι των Αθηνών θα προβληθεί στον κινηματογράφο Μικρόκοσμος (Μικρόκοσμος. Λεωφ. Συγγρού 106, Φιξ, στάση μετρό Συγγρού-Φιξ Τηλ.: 2109230081) την Κυριακή 15/4 στις 13:00 και 14:30 και την Τετάρτη 18/4, στις 22:30.
