Το βιβλίο του Νίκου Παπαδάτου αποκαλύπτει την τύχη του κομμουνιστή εργάτη Μιχάλη Μπεζεντάκου που μετά την απόδραση από τις φυλακές Συγγρού το 1932, βρέθηκε στη Σοβιετική Ένωση όπου και εκτελέστηκε τελικά το 1938. Το ανακριτικό υλικό από τα σοβιετικά αρχεία ρίχνει φως στην τραγωδία.
Το τραγικό τέλος της ηρωικής μορφής του Μιχάλη Μπεζεντάκου, είναι το αντικείμενο του τελευταίου βιβλίου του Νίκου Παπαδάτου με τίτλο Ο Μπεζεντάκος μας άφησε γεια – Οι διώξεις των ελλήνων κομμουνιστών στην ΕΣΣΔ από τις εκδόσεις ΚΨΜ. Είναι το δεύτερο βιβλίο του συγγραφέα καθώς έχει προηγηθεί η έκδοση του βιβλίου του Άκρως Απόρρητο, Οι σχέσεις Ε.Σ.Σ.Δ. – ΚΚΕ 1944-1952. Με το δεύτερο βιβλίο του αυτό ο Νίκος Παπαδάτος μας παρουσιάζει για άλλη μια φορά πρωτογενές ιστορικό υλικό, από πρωτογενή αρχεία της Ρωσικής Ομοσπονδίας.
Η ένταξη του Μιχάλη Μπεζεντάκου στο κομμουνιστικό κίνημα ξεκινά από τον αρχειομαρξισμό. Μάλιστα συνδέεται με την λεγόμενη ομάδα του «φραξιονισμού», στην οποία ηγετικά στοιχεία είναι ο Δ. Σούλας και ο Μιχάλης Ράπτης.[1] Η ομάδα αυτή αποσπάται από τους αρχειομαρξιστές και συγκροτεί το 1931 την «Κομμουνιστική Ενωτική Ομάδα», (ΚΕΟ) όπου και εκδίδει το έντυπο Δελτίο. Η ΚΕΟ πολιτεύεται ως αριστερή αντιπολίτευση στο ΚΚΕ. Εκείνη την εποχή η ΚΕΟ, η ομάδα Σπάρτακος με κεντρικό στέλεχος τον Π. Πουλιόπουλο, και οι αρχειομαρξιστές διεκδικούν την σύνδεση με την Διεθνή Αριστερή Αντιπολίτευση της οποίας ηγείται ο Λέων Τρότσκι.[2] Το κομμάτι των μαχητικών στοιχείων του αρχειομαρξισμού συγκρότησε την ΚΕΟ. Πρόκειται για αγωνιστές με συνδικαλιστική παρέμβαση που επίσης πρωταγωνιστούσαν σε συγκρούσεις με τις κατασταλτικές δυνάμεις του κράτους, αλλά ενίοτε και με μέλη του ΚΚΕ. Ανάμεσα τους και ο Μιχάλης Μπεζεντάκος. Το καλοκαίρι του 1931 η ΚΕΟ υιοθετεί την πολιτική θέση της προσχώρησης στο ΚΚΕ στην λογική ότι δεν μπαίνει καθήκον οικοδόμησης ξεχωριστού Κομμουνιστικού Κόμματος, κάτι που το ΚΚΕ αρνείται με εκτεταμένη απάντηση από τις στήλες του Ριζοσπάστη.[3]
Την 1η Αυγούστου 1931 καλείται τόσο από το ΚΚΕ όσο και από τις δυνάμεις της Αριστερής Αντιπολίτευσης αντιπολεμική συγκέντρωση με αφορμή την επέτειο από την έναρξη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Οι συγκεντρώσεις καταλήγουν σε ένα όργιο καταστολής. Κατά την διάρκεια σύλληψης ενός μέλους του ΚΚΕ από την αστυνομία, ο Μπεζεντάκος για να απελευθερώσει ένα συλληφθέντα, μέλος του ΚΚΕ, δολοφονεί έναν αστυνομικό, τον Γυφτοδημόπουλο. Την δολοφονία του αστυνομικού ακολουθεί ένας «κόκκινος πανικός» εναντίον του οργανωμένου εργατικού κινήματος και της αριστεράς, που καταλήγει στην σύλληψη του Μπεζεντάκου, Δούλγερη και Δερβίσογλου.
Μέσα στην φυλακή η ομάδα των τριών κρατουμένων προσχωρεί στο ΚΚΕ. Ο Μπεζεντάκος το 1932 αποδρά από τις φυλακές ύστερα από απόφαση του ΠΓ της ΚΕ του ΚΚΕ.[4] Μετά τη θρυλική απόδραση, που γίνεται τραγούδι, φτάνει στην Σοβιετική Ένωση όπου και υιοθετεί το όνομα Γιώργος Μπεντάς, πιθανή παραλλαγμένη συντόμευση του επώνυμου Μπεζεντάκος. Εκείνη την περίοδο σταθεροποιεί την ζωή του, παντρεύεται την Αλεξάνδρα και το 1934 γεννιέται η κόρη του Λαρίσα Γεωργίγινα Μπεντάς. Δουλεύει ως μηχανικός στην αυτοκινητοβιομηχανία Στάλιν.
Για δεκαετίες υπήρχε μία μυθολογία, σύμφωνα με την οποία ο Μπεζεντάκος πέθανε στις μάχες του Ισπανικού Εμφυλίου πολεμώντας στο πλευρό των Διεθνών Ταξιαρχιών. Η αλήθεια που ήρθε στο φως καθώς διαβάζουμε τα αρχεία που δημοσιεύει ο Νίκος Παπαδάτος στο βιβλίο του, είναι διαφορετική. Ο Μπεζεντάκος εκτελείται για το τροτσκιστικό παρελθόν του στο Μπούτοβο της ΕΣΣΔ στις 11 Απριλίου 1938. Την ίδια μέρα εκτελείται και ο Δερβίσογλου, δένοντας έτσι τις τύχες τους μέχρι τον θάνατο τους.
Οι ομολογίες ενοχής που αποσπάστηκαν από τα θύματα καταρράκωναν κάθε έννοια αξιοπρέπειας…
Η κόρη του Λαρίσα ερχόταν σε επαφή με τις αρχές για να μάθει για την τύχη του πατέρα της. Ο Μπεζεντάκος αποκαταστάθηκε το 1958, χωρίς ωστόσο να αναφερθεί στην κόρη του η πραγματική αιτία θανάτου και ημερομηνία θανάτου, κάτι που με διαρκή πίεση έμαθε το 1995.
Το ανακριτικό υλικό που παρατίθεται είναι ενδεικτικό των σταλινικών μεθόδων ανάκρισης, και οι ομολογίες ενοχής των θυμάτων θυμίζουν τις αντίστοιχες των παλιών ηγετικών στελεχών των μπολσεβίκων που κατέληξαν να αντιμετωπίζουν τον θάνατο αφού πρώτα είχαν αποσπαστεί ομολογίες παραχάραξης της ιστορικής πραγματικότητας, καταρρακώνοντας κάθε έννοια αξιοπρέπειας ακόμα και πριν την θανατική εκτέλεση… Το αρχειακό υλικό που παρατίθεται μας φέρνει μπροστά σε μία κραυγαλέα αντίφαση. Ο λόγος για τον οποίο ο Μιχάλης Μπεζεντάκος έγινε θρύλος και τραγούδι από τους έλληνες κομμουνιστές είναι η αιτία που συναντά το απόσπασμα στην ΕΣΣΔ.
Με αυτό το βιβλίο, ο Νίκος Παπαδάτος καταφέρνει, μέσα από την μικροϊστορία ενός προσώπου, να αναδείξει ευρύτερα ιστορικά γεγονότα. Σημαντικό είναι ότι ενώ έχει να διαχειριστεί ένα τόσο βαρύ υλικό δεν καταφεύγει στις εύκολες λύσεις της εξίσωσης ναζισμού-κομμουνισμού. Άλλωστε ακόμα και αν φαίνεται με μία επιφανειακή ματιά να τέμνονται στο πεδίο του αυταρχισμού, πρόκειται για καθεστώτα με διαφορετική οικονομική βάση και διαφορετικές σχέσεις παραγωγής.
Τον τελευταίο καιρό υπάρχει μία έντονη εκδοτική δραστηριότητα πάνω στην ιστορία της αριστεράς και του εργατικού κινήματος την περίοδο του μεσοπολέμου. Μόνο θετικά αποτελέσματα για το σύγχρονο κομμουνιστικό κίνημα μπορεί να έχει η ενίσχυση αυτής της ερευνητικής τάσης.
Σημειώσεις
[1] Μιχάλης Ράπτης (Πάμπλο), Η πολιτική μου αυτοβιογραφία, εκδόσεις Ίκαρος.
[2] Αρχειομαρξιστικές μνήμες, τεύχος 2, Θ. Μπενάκης, Μεταξύ ΚΚΕ και Τρότσκι: Οι «φραξιονιστές» και η Κομμουνιστική Ενωτική Ομάδα
[3] Το ΚΚΕ, Επίσημα Κείμενα, Τρίτος Τόμος, σελ. 280 – 290, εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή
[4] Το ΚΚΕ, Επίσημα Κείμενα, Τρίτος Τόμος, σελ. 351, εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή
