Γιώργος Μιχαηλίδης
Στα τέλη Αυγούστου του 1949 δόθηκαν οι τελευταίες μάχες του εμφυλίου πολέμου στον Γράμμο και στο Μπέλες της κεντρικής Μακεδονίας. Το μεγαλύτερο μέρος των μαχητών του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας υποχώρησε στην Αλβανία και τη Βουλγαρία αντίστοιχα ενώ ένα υποσύνολο των μαχητών του παρέμεινε διασκορπισμένο στα βουνά της υπόλοιπης Ελλάδας.
Ο εμφύλιος πόλεμος είχε ουσιαστικά τελειώσει αν και η επίσημη ανακοίνωση της λήξης των πολεμικών επιχειρήσεων εκ μέρους του ΔΣΕ έγινε στις 16 Οκτωβρίου. Οι μικρές εναπομείνασες ένοπλες ομάδες εντός της Ελλάδας είτε κατάφεραν να περάσουν τα σύνορα, είτε διαλύθηκαν καταδιωκόμενες εντός του 1950 (με την εξαίρεση ελάχιστων εγκλωβισμένων) και κάποιες πρώτες σκέψεις για δημιουργία στρατοπέδων κοντά στα σύνορα ώστε να εκπαιδευτούν μαχητές του ΔΣΕ, οι οποίοι θα παραμένουν σε αναμονή για μια πιθανή επανέναρξη του ένοπλου αγώνα, δεν υλοποιήθηκαν ποτέ.
Κρίνεται ένα πόλεμος από ένα «πισώπλατο χτύπημα»;
Κάθε χρόνο τέτοια εποχή, συνηθίζουν να γράφονται άρθρα και αναρτήσεις με αφορμή τη λήξη του εμφυλίου πολέμου. Ανάμεσα στ’ άλλα επανέρχεται η θεωρία περί του κλεισίματος των συνόρων από τη Γιουγκοσλαβία ή/και του «πισώπλατου χτυπήματος από τον Τίτο» ως καθοριστικού γεγονότος. Αν και η θεωρία αυτή έχει αποδομηθεί από μεγάλο αριθμό πρωταγωνιστών της εποχής (Μπαρτζιώτα, Παπαπαναγιώτου κ.α.), συνεχίζει να αντέχει στον χρόνο, ίσως επειδή είναι ευκολότερη η απόδοση μιας ήττας σε ένα επεισόδιο, σε μια στιγμιαία προδοσία παρά σε μια ολοκληρωμένη σειρά εξελίξεων. Ως εκ τούτου, έχει αξία να ξαναδούμε μία σειρά σημαντικά γεγονότα της εποχής.
Στη συγκυρία της λήξης του εμφυλίου πολέμου, η ηγεσία του ΚΚΕ επέλεξε να επιρρίψει σχεδόν το σύνολο της ευθύνης για την ήττα στην «προδοσία του Τίτο». Αυτό εν μέρει μπορεί να εξηγηθεί από μια εσφαλμένη αντίληψη που είχαν (βλ. συνέντευξη Παπαπαναγιώτου στον Φοίβο Οικονομίδη) όμως ταυτόχρονα αποτέλεσε το κεντρικό αφήγημα όχι μόνο του ΚΚΕ αλλά του μπλοκ των κομμάτων της Κομινφόρμ στα πλαίσια της ολοκλήρωσης της ρήξης με την Γιουγκοσλαβία.
Η επίρριψη της βασικής ευθύνης της ήττας στον γιουγκοσλαβικό παράγοντα έγινε με βάση δύο κατηγορίες. Η πρώτη αφορούσε το ότι, σύμφωνα με την ηγεσία του ΚΚΕ, η γιουγκοσλαβική κυβέρνηση επέτρεψε τη διέλευση τμημάτων του ελληνικού στρατού από γιουγκοσλαβικό έδαφος ώστε να χτυπηθούν «πισώπλατα» οι δυνάμεις του ΔΣΕ στο Καϊμάκτσαλάν στις αρχές Ιούλη του ‘49. Η έτερη κατηγορία αφορούσε το γεγονός πως η γιουγκοσλαβική κυβέρνηση έκλεισε και επίσημα τα σύνορα λίγο μετά (πρακτικά τα είχε κλείσει από τα τέλη Μάη).
Το ότι η απόφαση της Γιουγκοσλαβίας να τερματίσει κάθε βοήθεια προς τον ΔΣΕ κλείνοντας τα σύνορά της, έπαιξε σημαντικό ρόλο στην υποχώρηση του ΔΣΕ είναι ένα αδιαμφισβήτητο γεγονός. Ωστόσο, στο βαθμό που επισκιάζει άλλες εξελίξεις με παρόμοια ή και ακόμα καθοριστικότερη επίδραση στην εξέλιξη του πολέμου, περισσότερο συσκοτίζει παρά φωτίζει τα αίτια της ήττας. Για την ακρίβεια, το τέλος του πολέμου, με την απόσυρση των δυνάμεων του ΔΣΕ ήταν προδιαγεγραμμένο ήδη από την Άνοιξη του 1949.
Όσον αφορά τη συνεννόηση με τον ελληνικό στρατό για το «πισώπλατο χτύπημα», μια σειρά στοιχεία και μαρτυρίες πρωταγωνιστών αμφισβητούν το γεγονός. Η είσοδος του ελληνικού στρατού για περίπου εκατό μέτρα σε γιουγκοσλαβικό έδαφος δεν ήταν κάτι πρωτόγνωρο στη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου. Λίγο καιρό πριν, για παράδειγμα, κάτι αντίστοιχο είχε συμβεί και στα ελληνοβουλγαρικά σύνορα με τη βουλγαρική πλευρά να διαμαρτύρεται στην ηγεσία του ΚΚΕ για το γεγονός ότι οι δυνάμεις του ΔΣΕ υποχώρησαν εντός του εδάφους της με αποτέλεσμα να βομβαρδιστούν βουλγαρικές θέσεις από τον ελληνικό στρατό και να διέλθουν τα σύνορα τμήματα του ελληνικού στρατού που καταδίωκαν μαχητές του ΔΣΕ. Για την ακρίβεια, μερικές μέρες πριν την έναρξη της επίθεσης του εθνικού στρατού, αξιωματικοί του ζήτησαν συνάντηση με Γιουγκοσλάβους ομόλογούς τους. Εκεί τους δόθηκαν εγγυήσεις ότι ο ελληνικός στρατός δεν θα παραβιάσει τα γιουγκοσλαβικά σύνορα και τους ζητήθηκε αντίστοιχα να μην επιτραπεί στα τμήματα του ΔΣΕ να πραγματοποιήσουν ελιγμούς μέσα από τα γιουγκοσλαβικά σύνορα. Οι Γιουγκοσλάβοι, σύμφωνα με στοιχεία που διέρρευσε το ΚΚΕ από υποκλοπή τηλεγραφημάτων, διαβεβαίωσαν ότι τα σύνορά τους παραμένουν κλειστά. Όμως με βάση επιστολή της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚ Γιουγκοσλαβίας προς την αντίστοιχη του ΚΚΕ, στις 8 Ιουλίου 1949 – δηλαδή αμέσως μετά την κατάληψη του Καϊμάκτσαλάν από τον εθνικό στρατό – οι δυνάμεις του ΔΣΕ πραγματοποιούσα διαρκώς διελεύσεις μέσα από το γιουγκοσλαβικό έδαφος ενώ μόνο όταν υποχώρησαν πλήρως αφοπλίστηκαν και μεταφέρθηκαν στο εσωτερικό της χώρας, όπως είχε ήδη ανακοινωθεί ότι θα συμβαίνει απ’ την πλευρά των Γιουγκοσλάβων, με τους τραυματίες να περιθάλπονται. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο αφοπλισμός των μαχητών του ΔΣΕ που περνούν τα σύνορα χωρίς άδεια ήταν ένα μέτρο που πρώτα είχαν ανακοινώσει η Βουλγαρία και η Αλβανία και έπειτα οι Γιουγκοσλάβοι. Τέλος, ο Αλέκος Παπαπαναγιώτου, που ήταν ο υπεύθυνος της μετάδοσης των μηνυμάτων προς το Πολιτικό Γραφείο του ΚΚΕ και τον Ζαχαριάδη για τα συμβάντα του Καϊμάκτσαλάν, παραδέχτηκε αργότερα πως δεν είχε καθαρή εικόνα για το τι συμβαίνει και μάλλον έκανε λάθος.
Από στρατιωτική άποψη επίσης, δεν μπορεί να υποστηριχτεί ούτε ότι η μάχη του Καϊμάκτσαλάν ήταν τόσο καθοριστική, ούτε ότι ο ΔΣΕ θα μπορούσε να διατηρήσει τις θέσεις του, αφού λίγες εκατοντάδες κακά εξοπλισμένων μαχητών βρίσκονταν αντιμέτωπες με σαφώς υπέρτερες δυνάμεις.
Οι σοβιετικοί έδωσαν το σήμα της υποχώρησης από την Άνοιξη του ‘49
Την περίοδο που ολοκληρωνόταν η ανακατάληψη του Γράμμου από τις δυνάμεις του ΔΣΕ, μια τολμηρή και επιτυχημένη επιχείρηση ενάντια στη ροή του πολέμου που όμως κόστισε σε απώλειες στον Δημοκρατικό στρατό, σημαντικές εξελίξεις λάμβαναν χώρα στις χώρες του «Ανατολικού Μπλοκ» σε σχέση με τον αγώνα στην Ελλάδα.
Στις 13 Απριλίου, μια έκθεση του Γραμματέα του Τμήματος Εξωτερικών Υποθέσεων της ΚΕ του ΚΚΣΕ, Πιότρ Ιβάνοβιτς Μάντσχα, προς τον Μολότοφ για τη δράση του ΚΚΕ τα τελευταία έτη υπογράμμιζε πως τον Φεβρουάριο του 1946, η σοβιετική ηγεσία είχε συμβουλεύσει τον απεσταλμένο του Πολιτικού Γραφείου του ΚΚΕ, Παρτσαλίδη, να λάβουν μέρος στις επερχόμενες εκλογές, να ακολουθήσουν γραμμή ανάπτυξης της μαζικής πάλης για τον εκδημοκρατισμό, σε συνδυασμό με τη μαζική αυτοάμυνα και όχι μια γραμμή ένοπλης εξέγερσης.
Στις 14 Απριλίου έκθεση του Λ. Βουτσά (υπεύθυνου στις Ειδικές Υπηρεσίες του ΚΚΕ στην Αλβανία) μετά από συνάντησή του με τον Μεχμέτ Σέχου (Υπουργό Άμυνας της ΛΔ Αλβανίας και μέλος του Πολιτικού Γραφείου) αναφέρει την πίεση από την αλβανική πλευρά για μεγαλύτερη μυστικότητα στη δουλειά του ΔΣΕ, το σταμάτημα των μετακινήσεων ανταρτών μέσω Αλβανίας με την σημείωση ότι όσοι περνούν στο εξής θα αφοπλίζονται και στέλνονται σε στρατόπεδα, την ανάληψη της ευθύνης του ανεφοδιασμού του ΔΣΕ μόνο από Αλβανούς κ.α.
Τις μέρες εκείνες, η ηγεσία του ΚΚΕ/ΔΣΕ πληροφορούνταν την απόφαση της ΛΔ Βουλγαρίας να διακόψει την παροχή βοήθειας προς τους αντάρτες του ΔΣΕ ενώ στις 18/4 η ΚΕ του Βουλγαρικού ΚΚ προσκάλεσε τον Νίκο Ζαχαριάδη στη Σόφια για να συζητηθούν μερικά «πολύ σοβαρά ζητήματα».
Η σημαντικότερη όμως όλων των εξελίξεων εκείνων των ημερών ήταν η σύντομη συνάντηση Ζαχαριάδη-Στάλιν, στη Μόσχα. Για τη συνάντηση αυτή δεν υπάρχει προσβάσιμο πρακτικό στα ρωσικά αρχεία όμως πιστοποιείται από τουλάχιστον τρία μέλη του Πολιτικού Γραφείου στα απομνημονεύματά τους. Εκεί ο Στάλιν φέρεται να ζήτησε από τον Ζαχαριάδη τον τερματισμό του εμφυλίου πολέμου και την απόσυρση των δυνάμεων του ΔΣΕ πέρα από τα ελληνικά σύνορα ως το τέλος του Μάη. Η αιτία που προβλήθηκε ήταν πληροφορίες των Σοβιετικών ότι, με πρόσχημα την αποτροπή της έξωθεν βοήθειας στον ΔΣΕ, οργανώνεται επιχείρηση εισβολής στην Αλβανία, η οποία με δεδομένη τη ρήξη με τη Γιουγκοσλαβία ήταν μη-υπερασπίσιμη. Γι’ αυτό το λόγο ειπώθηκε στον γενικό γραμματέα του ΚΚΕ ότι η Βουλγαρία και η Αλβανία θα έκλειναν οριστικά τα σύνορά τους από την 1η Μάη. Επιστρέφοντας ο Ζαχαριάδης στις 19 Απριλίου, θα ενημερώσει τις επόμενες μέρες το κλιμάκιο του Πολιτικού Γραφείου και την ηγεσία του ΔΣΕ για τις νέες εξελίξεις και θα αρχίσουν να λαμβάνονται μέτρα αναδιάταξης των δυνάμεων του ΔΣΕ ώστε να προετοιμαστεί η υποχώηρσή του. Τα παραπάνω γεγονότα καταμαρτυρούνται στα απομνημονεύματα των Γούσια, Παρτσαλίδη και Μπαρτζιώτα.
Παράλληλα η Σοβιετική Ένωση αναλάμβανε ειρηνευτική πρωτοβουλία αξιοποιώντας τη γενική συνέλευση του ΟΗΕ που διεξαγόταν εκείνες τις ημέρες. Εκεί βολιδοσκοπήθηκαν αξιωματούχοι των ΗΠΑ και της Βρετανίας ενώ ήδη από τις 20 Απριλίου, η Προσωρινή Δημοκρατική Κυβέρνηση με διακήρυξή της προς τον ΟΗΕ σημείωνε πως «για να πετύχουμε την ειρήνη είμαστε διατεθειμένοι να κάνουμε τις πιο μεγάλες παραχωρήσεις». Παράλληλα, στις 12 Μαΐου η Σοβιετική Ένωση προχωρούσε στην άρση του αποκλεισμού του Βερολίνου, μία κίνηση που ερμηνεύτηκε ως δείγμα καλής θέλησης προς το αντίπαλο στρατόπεδο. Δεν πρέπει να θεωρείται τυχαίο ότι τα γεγονότα αυτά λαμβάνουν χώρα λίγο μετά την επίσημη ίδρυση του ΝΑΤΟ και εν μέσω πληροφοριών για σχέδια εισβολής στην Αλβανία (πληροφορίες βέβαια που η σοβιετική ηγεσία άλλοτε έδειχνε να υπολογίζει και άλλοτε να απορρίπτει ως μη-ρεαλιστικές).
Τελικά όμως στις 4/5/1949, η διαταγή για προετοιμασία της υποχώρησης των δυνάμεων του ΔΣΕ ανακλήθηκε και στη θέση της η στρατιωτική ηγεσία των ανταρτών ενημερώθηκε ότι πρέπει να γίνουν δυναμικές ενέργειες. Δεν γνωρίζουμε τον λόγο μεταστροφής της σοβιετικής πολιτικής αλλά πιθανόν να συνδέεται με την άσκηση πίεσης στον αντίπαλο για την αποδοχή της ειρηνευτικής πρότασης. Η αλλαγή της εντολής συμπίπτει χρονικά με την πρόταση Γκρομύκο στον Υπουργό Εξωτερικών των ΗΠΑ και τον επικεφαλής της βρετανικής αντιπροσωπείας στον ΟΗΕ για ανακωχή, αμνηστία και διεξαγωγή βουλευτικών εκλογών στην Ελλάδα με τη συμμετοχή όλων των πολιτικών κομμάτων.
Τελικά, οι ΗΠΑ, ερμηνεύοντας την πρόταση της ΕΣΣΔ ως ένδειξη αδυναμίας απέρριψαν τη σοβιετική πρόταση στις 14 Μαΐου δηλώνοντας πως κάθε ειρηνευτικό σχέδιο θα έπρεπε να συζητηθεί με την ελληνική κυβέρνηση ενώ στην εσωτερική τους αλληλογραφία σημειωνόταν πως δεν έπρεπε να «ενδώσουν στον πειρασμό».
Σε εκείνη τη συγκυρία και ενώ Αλβανία και Βουλγαρία ουσιαστικά απαγορεύουν την παραμικρή διέλευση τμημάτων του ΔΣΕ από τα εδάφη τους, φτάνουν τα πρώτα νέα για τη διακοπή της βοήθειας και από την πλευρά της Γιουγκοσλαβίας. Πιο συγκεκριμένα, τηλεγράφημα της 21ης Μάη ενημερώνει την ηγεσία του ΚΚΕ πως: «οι φίλοι σήμερα ανακοίνωσαν πως αποφάσισαν να σταματήσουν κάθε δουλειά μαζί μας. Έδωσαν εντολή στα όργανά τους να σταματήσει κάθε πέρασμα των συνόρων». Πρόκειται για την κατάληξη μιας μακράς διαπραγμάτευσης μεταξύ ΚΚΕ και ΚΚΓ, η οποία δεν μπορεί να παρουσιαστεί εδώ αναλυτικά.
Εν συντομία, η γιουγκοσλαβική πλευρά συνδέει τη συνέχιση της παροχής βοήθειας και συνεργασίας με την επίλυση των προβλημάτων των διμερών κομματικών σχέσεων και την ύπαρξη συνεννόησης με τις Λαϊκές Δημοκρατίες (όπως η Βουλγαρία) που αξίωναν πέρασμα της βοήθειας μέσα από το γιουγκοσλαβικό έδαφος. Για τους Γιουγκοσλάβους δεν ήταν δυνατόν να απαιτεί το ΚΚΕ συνέχιση της βοήθειας προς τον ΔΣΕ ενώ ταυτόχρονα δημόσια κατηγορεί τη γιουγκοσλαβική ηγεσία ως προδοτική. Η πλευρά του ΚΚΕ αντέτεινε πως οι δύο πλευρές θα έπρεπε να μείνουν στην επίλυση των πρακτικών ζητημάτων της βοήθειας προς τον ΔΣΕ, θεωρώντας τις γιουγκοσλαβικές αιτιάσεις ως προφάσεις.
Η απόφαση των Γιουγκοσλάβων γίνεται γνωστή στους Αμερικάνους, καθώς ο πρέσβης των ΗΠΑ Κάνον πληροφορεί τον Υπουργό Εξωτερικών, Ντην Άτσεσον, στις 26 του ίδιου μήνα για το γεγονός της διακοπής της γιουγκοσλαβικής βοήθειας προς τον ΔΣΕ σημειώνοντας όμως πως η γιουγκοσλαβική κυβέρνηση τρέφει ακόμα ελπίδες για εξομάλυνση της κατάστασης με την ΕΣΣΔ. Ακολουθεί επίσημη επιστολή της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΓ προς την αντίστοιχη του ΚΚΕ όπου σημειώνεται πως: «Είμαστε αναγκασμένοι να πάρουμε στα σύνορα τα μέτρα που αναφέρατε επειδή ξέρουμε ότι και τα άλλα κράτη πήραν παρόμοια μέτρα πολύ πιο πρωτύτερα από μας. Όπως σας είναι γνωστό, οι Βούλγαροι έκαναν το ίδιο ακόμα στις 13/4 […] Η ίδια η κοπή της βοήθειάς μας δεν είναι τελειωτική και εξαρτάται από την διεθνή κατάσταση κι από τη θέση των άλλων δημοκρατιών. Αν αυτά θα βοηθούν τον αγώνα σας κι αν θα είναι αλληλέγγυα με τη Γιουγκοσλαβία σ’ αυτό το ζήτημα».
Προφάσεις ή όχι, φαίνεται ξεκάθαρα πως η διακοπή της γιουγκοσλαβικής βοήθειας και το κλείσιμο των συνόρων στον ΔΣΕ ήταν ένα επεισόδιο στη γενική κατεύθυνση κλεισίματος του κεφαλαίου του εμφυλίου πολέμου από τις Λαϊκές Δημοκρατίες των Βαλκανίων και τη Σοβιετική Ένωση.
Με τις πρώτες αμφιβολίες των Σοβιετικών σχετικά με την προοπτική του αγώνα να διατυπώνονται ήδη από τον Φεβρουάριο του 1948, ο χρόνος που είχε ζητήσει η ηγεσία του ΚΚΕ ώστε να αποδείξει ότι η επίτευξη της στοχοθεσίας του ΔΣΕ ήταν εφικτή, είχε εξαντληθεί. Μετά την ίδρυση του ΝΑΤΟ στις 4 Απριλίου 1949 και με δεδομένη την πρόθεση της ΕΣΣΔ για παγίωση της ρήξης με την Γιουγκοσλαβία, δεν υπήρχε περιθώριο για μεγάλα ρίσκα με χαμηλή πιθανότητα απόδοσης. Άλλωστε, στις ίδιες τις Λαϊκές Δημοκρατίες κυριαρχούσε η εσωστρέφεια με το κυνήγι των «τιτοϊκών» και των «κομινφορμιστών» αντίστοιχα ενώ η ΕΣΣΔ φαίνεται πως ιεραρχούσε την εμπέδωση της νέας σταθερότητας στα εναπομείναντα κράτη του μπλοκ της.
Με αυτή τη δεδομένη κατάσταση, ο αγώνας του ΔΣΕ ήταν πλέον καταδικασμένος καθώς αδυνατούσε να λύσει βασικά ζητήματα σίτισης, ενδυμασίας και εξοπλισμού των τμημάτων του ενώ οι κινήσεις των τελευταίων περιορίζονταν ακόμα περισσότερο καθώς στην διαρκώς και μεγαλύτερη πίεση από τον εθνικό στρατό ερχόταν να προστεθεί η σκλήρυνση της στάσης των Λαϊκών Δημοκρατιών όσον αφορά τη διέλευση των συνόρων από τους μαχητές του.
Στις 10 Ιουλίου, η γιουγκοσλαβική ηγεσία, δια στόματος Τίτο έκλεισε επισήμως τα σύνορα στον ΔΣΕ. Η κίνηση αυτή σηματοδοτεί την οριστικοποίηση της ρήξης της Γιουγκοσλαβίας με το μπλοκ των Λαϊκών Δημοκρατιών και τη δημιουργία των προϋποθέσεων για την προσέγγιση με τις ΗΠΑ, το Δυτικό μπλοκ και την Ελλάδα με σκοπό τον δανεισμό και απεγκλωβισμό της πανταχόθεν αποκλεισμένης Γιουγκοσλαβίας.
Άρα ήταν ο αγώνας του ΔΣΕ μάταιος, χωρίς προοπτική; Όχι!
Απέναντι στην εύκολη εξήγηση των γεγονότων, αυτό που πρέπει να έχουμε κατά νου είναι πως τελική υποχώρηση του ΔΣΕ στα τέλη Αυγούστου του 1949 ήρθε σαν ώριμη εξέλιξη μιας αλληλουχίας γεγονότων και όχι ως το ξαφνικό αποτέλεσμα της «πισώπλατης μαχαιριάς» του Τίτο, όπως για προπαγανδιστικούς λόγους θέλησε να παρουσιάσει η ηγεσία του ΚΚΕ.
Όμως ένα δεύτερο λανθασμένο συμπέρασμα που πρέπει να αποφευχθεί είναι η εκ του αποτελέσματος κρίση του εμφυλίου πολέμου ως «μάταιου», «παρορμητικού» και «βολονταριστικού». Ο τριετής αγώνας του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας, έλαβε χώρα σε αντίξοες συνθήκες όμως επ’ ουδενί δεν πρέπει να θεωρείται μάταιος και καταδικασμένος εξ αρχής. Η έναρξή του δεν ήταν αποτέλεσμα κάποιου παρορμητισμού αλλά της ταξικής αναμέτρησης που διεξαγόταν στη βάση της κοινωνίας, εκεί όπου ο μονόπλευρος εμφύλιος πόλεμος μετά τη Βάρκιζα κινδύνευε να διαλύσει ρεβανσιστικά το «στρατόπεδο της αντίστασης». Ο αγώνας του ΔΣΕ, λοιπόν, ήταν όχι μόνο ηρωικός αλλά και αναγκαίος ενώ ταυτόχρονα συγκέντρωνε πιθανότητες μερικής ή συνολικής επιτυχίας. Άλλωστε, ακόμα και οι ίδιοι οι αντίπαλοι του ΔΣΕ, ντόπιοι και ξένοι, άργησαν πολύ να θεωρήσουν ότι έχουν «παράσταση νίκης» όπως μαρτυρούν οι προσβάσιμες αρχειακές πηγές.
Επιπλέον, οι πρωταγωνιστές της εποχής δεν μπορούσαν να προβλέψουν γεγονότα όπως τη ρήξη της Σοβιετικής Ένωσης με τη Γιουγκοσλαβία ή την ορμητική είσοδο των ΗΠΑ στο προσκήνιο του ελληνικού εμφυλίου σε αντικατάσταση της ασθμαίνουσας βρετανικής αυτοκρατορίας ή ακόμα και μικρότερες πλην σημαντικές λεπτομέρειες όπως την ποσότητα, ποιότητα και ταχύτητα παράδοσης της βοήθειας από τις Λαϊκές Δημοκρατίες και την ΕΣΣΔ.
Το σίγουρο είναι, πως παρά την ήττα και τις τεράστιες απώλειες, η συνολική προσφορά του αγώνα του ΔΣΕ στο εγχώριο και διεθνές επίπεδο υπήρξε εξαιρετικά σημαντική για την υπόθεση των λαϊκών αγώνων, του εργατικού και κομμουνιστικού κινήματος για δεκαετίες μετά.
