Ελένη Τριανταφυλλοπούλου
Φθορά της φύσης και φθορά των ανθρώπων
Ο Ευτύχης Μπιτσάκης είχε καταπιαστεί σε ποικίλα κείμενα και βιβλία του με την αντίθεση πόλης-υπαίθρου, σαν βασική πτυχή της αντίθεσης ανθρώπου-φύσης μέσα στον καπιταλισμό. Ενδεικτικά μπορούμε να αναφέρουμε τα βιβλία Οι θύελλες της προόδου και Η ανθρώπινη φύση – για έναν κομμουνισμό του πεπερασμένου, καθώς επίσης και το άρθρο του «Οικολογία: Μία μαρξιστική προσέγγιση» στο περιοδικό Ουτοπία.
Για να μπορέσουμε να κατανοήσουμε τον εν λόγω διαχωρισμό, ο Ευτύχης μας καλεί να ανατρέξουμε στις διαδικασίες μέσα από τις οποίες γεννήθηκαν οι προϋποθέσεις για τη γέννηση του καπιταλισμού. Η μετάβαση στη κεφαλαιοκρατική εκμετάλλευση συντελέστηκε πρωτίστως μέσω της απαλλοτρίωσης όλων των απαραίτητων υλικών (φυσικών) στοιχείων, τα οποία επέτρεπαν στους άμεσους παραγωγούς να εξασφαλίζουν τα μέσα συντήρησής τους. Οι αγρότες απομακρύνθηκαν βίαια από τα παραδοσιακά τους χωράφια και η γη τους συγκεντρώθηκε στα χέρια λίγων μεγαλοκτηματιών. Η γέννηση του καπιταλισμού σήμαινε την καταστροφή των αγροτικών πληθυσμών και τη γέννηση μιας νέας τάξης, που δεν διέθετε άλλο εμπόρευμα από την εργατική της δύναμη.
Σαν αποτέλεσμα των παραπάνω διαδικασιών πρωταρχικής συσσώρευσης, θα αναδυθεί η νεωτερική, καπιταλιστική πόλη, αποτελώντας τον καμβά εκείνον πάνω στον οποίο η αξία χρήσης θα αντικατασταθεί από την ανταλλακτική αξία. Τα αστικά κέντρα θα ενσαρκώσουν το επίκεντρο της πολιτικής εξουσίας, δρώντας ως θεματοφύλακες του κεφαλαίου και ως θεσμικοί εγγυητές της αστικής ιδιοκτησίας. Στην καθημερινή ζωή της νεωτερικής πόλης, κυριαρχεί η αποξένωση από τα μέσα παραγωγής και η αλλοτρίωση για την εργατική τάξη, ενώ η γενίκευση των εμπορευματικών σχέσεων γίνεται κύρια αιτία του αστικού ατομισμού.
Παράλληλα, η άνοδος του καπιταλισμού επιβάλλει τη ληστρική εκμετάλλευση της γης, εις βάρος της ίδιας της γης και των παραγωγών. Ο καπιταλισμός είδε τη γη, όπως και τους εργάτες σαν μέσο πλουτισμού. Ήδη από τις απαρχές της αστικής κοινωνίας η κεφαλαιοκρατική ανάπτυξη διατάραξε τον ομαλό μεταβολισμό ανθρώπου-φύσης. Ταυτόχρονα, αποδείχθηκε δομικά ασύμβατη με την αξιοποίηση της επιστήμης και των ανθρώπινων δεξιοτήτων υπέρ του κοινωνικού συνόλου. Η φθορά της φύσης και η φθορά των ανθρώπων όπως σημειώνει ο Ευτύχης αποτέλεσαν δύο συζυγείς και αλληλοεξαρτώμενες διαδικασίες. Ο βιομηχανικός καπιταλισμός έδρασε χωρίς προοπτική, με κινητήρα την αναζήτηση του κέρδους και τους συνακόλουθους ανταγωνισμούς, σαν η γη να ήταν απέραντη, με άπειρες πρώτες ύλες και ενεργειακά αποθέματα και με απεριόριστη δυνατότητα να απορροφά τα κατάλοιπα των βιομηχανιών και των μεγαλουπόλεων.
Από τα μέσα του 20ου αιώνα έως σήμερα, παρατηρείται μια ραγδαία ανάπτυξη των πόλεων. Ο καπιταλισμός από τη μια παράγει ασταμάτητα το πλεονάζον προϊόν που απαιτεί́ η αστικοποίηση, από την άλλη χρειάζεται την αστικοποίηση για να απορροφά́ τα πλεονάζοντα προϊόντα που συνεχώς παράγει. Κεντρικό χαρακτηριστικό της δυναμικής αυτών των διεργασιών είναι ο ριζικός μετασχηματισμός της κλίμακάς τους. Σε παγκόσμιο επίπεδο δημιουργούνται μητροπολιτικές περιοχές που αποτελούνται από διαφοροποιημένα χωρικά σύνολα, εξευγενισμένα αστικά κέντρα, πλούσια και φτωχά προάστια, παραγκουπόλεις και περιφραγμένες κοινότητες πλουσίων, πόλεις – δορυφόρους κ.α. Η επέκταση του αστικού ιστού γίνεται όχι μόνο με χωροταξικά διαφοροποιημένο, αλλά και με κοινωνικά άνισο τρόπο. Ταυτόχρονα, οι σύγχρονες πόλεις καλούνται να αντιμετωπίσουν την κλιματική αλλαγή και τη συνεχή περιβαλλοντική υποβάθμιση, διαμορφώνοντας ένα χαμηλής ποιότητας βιοτικό περιβάλλον για την πλειοψηφία όσων διαμένουν σε αυτές.
Οι εντεινόμενες διαδικασίες αστικοποίησης συνοδεύονται από την αβασάνιστη εξόρυξη κάθε είδους πόρων από λιθόσφαιρα και βιόσφαιρα, ενώ στην κλιμάκωση της σημερινής περιβαλλοντικής κρίσης συμβάλλει καθοριστικά η εντατικοποίηση της βιομηχανικής καπιταλιστικής γεωργίας και κτηνοτροφίας, αλλά και η υπέρμετρη ανάπτυξη του τουρισμού.
Ο καπιταλισμός φαίνεται να αγγίζει πλέον τα ιστορικά του όρια. Η δυναμική του δεν απειλεί την ανθρωπότητα μόνο με μια ολοκληρωτική οικολογική κατάρρευση, αλλά την εξωθεί σε μια νέα εποχή συντηρούμενης βαρβαρότητας, η οποία φέρει ως έσχατο ορίζοντα την ίδια την αυτοκαταστροφή της.
Ωστόσο, «το μέλλον εξαρτάται από εμάς», σημείωνε ο Ευτύχης, προτάσσοντας σαν μόνη ορατή και εφικτή προοπτική τον κομμουνισμό. Μέσα από ποιους όμως δρόμους μπορεί να στοιχειοθετηθεί μία σύγχρονη κομμουνιστική διέξοδος;
Πρώτα και κύρια, ο σεβασμός της φύσης και των ανθρώπων προϋποθέτει έναν τρόπο παραγωγής, που θα πάψει να υπηρετεί το κέρδος και θα μπει στην υπηρεσία της ανθρώπινης κοινότητας. Ξεκινώντας από τον περιορισμό της εργάσιμης ημέρας και του αστικού καταμερισμού εργασίας.
Παράλληλα, ο Ευτύχης μάς καλεί να μελετήσουμε το έργο των κλασικών και ιδιαίτερα τις θετικές κρίσεις του Μαρξ και του Ένγκελς για τη φυλετική κοινωνία. Όχι για να επιστρέψουμε στις πρωτόγονες κοινότητες, αλλά για να δούμε πως θα μπορούσαμε να κρατήσουμε το στοιχείο της κοινοκτημοσύνης, της συνεργασίας και της αλληλεγγύης στη σημερινή εποχή των τεράστιων τεχνολογικών δυνατοτήτων.
Χρειάζεται ακόμα να σκεφτούμε ένα μέλλον διαφορετικό από τις δυστοπικές κυρίαρχες αφηγήσεις της συνεχούς αστικοποίησης. Ακόμα και αν οι μεγαλουπόλεις του καπιταλισμού, δεν «μείνουν κάποτε έρημα μνημεία μιας βάρβαρης εποχής», όπως έγραφε ο Ένγκελς, θα πρέπει να αναζητήσουμε νέες μορφές συλλογικής διαβίωσης και δρόμους αναδιοργάνωσης και μετασχηματισμού του αστικού χώρου, έτσι ώστε αυτός να εξυπηρετεί τις καθημερινές, ζωτικές ανάγκες των κατοίκων αίροντας τους ταξικούς διαχωρισμούς που καθιστούν την καθημερινή ζωή́ στις σύγχρονες μεγαλουπόλεις αβίωτη, αλλά και αποξενωμένη από τη φύση.
Απαιτείται επιμονή, εμπιστοσύνη και πίστη στις ριζοσπαστικές, ρεαλιστικές και επαναστατικές ουτοπίες
Απαιτείται τέλος επιμονή, εμπιστοσύνη και πίστη στις ριζοσπαστικές, ρεαλιστικές και επαναστατικές ουτοπίες. Εμπιστοσύνη που δεν πηγάζει από μια γραμμική αντίληψη για την κοινωνική εξέλιξη, αλλά από την επίγνωση της βαρύνουσας σημασίας της δράσης του υποκειμενικού παράγοντα σε κάθε κρίσιμη καμπή της Ιστορίας. Το πλούσιο θεωρητικό έργο του Ευτύχη αποτελεί σημαντική παρακαταθήκη σε αυτήν την προσπάθεια, καθώς μας υπενθυμίζει διαρκώς πως ο κομμουνισμός δεν είναι μια κατάσταση προς δημιουργία ή ένα ιδανικό ρύθμισης της πραγματικότητας του πεπερασμένου μας πλανήτη, αλλά μια πραγματική κίνηση, που θα καταργήσει την υπάρχουσα τάξη πραγμάτων.
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν στο φύλλο 3-4 Ιανουαρίου 2026
