Δημήτρης Καρύδας, Καθηγητής φιλοσοφίας ΕΚΠΑ
Αφιέρωμα: Μαρξιστική θεωρία και Ευτύχης Μπιτσάκης
Η σκέψη του Μπιτσάκη συγκροτείται ως συνεκτικό σύστημα, το οποίο συνδέει τη φιλοσοφία της φύσης με την κοινωνική θεωρία, την επιστημονική γνώση με την οντολογία και τη θεωρητική αυστηρότητα με την ηθική και πολιτική ευθύνη.
Το έργο και το κύρος του Ευτύχη Μπιτσάκη θεμελιώνονται σε μια σπάνια ενότητα θεωρίας και πράξης, σε μια κοινωνική συνείδηση που δεν λειτουργεί ως εξωτερικό συμπλήρωμα της φιλοσοφικής του σκέψης, αλλά ως ο εσωτερικός της πυρήνας. Η φιλοσοφική, συγγραφική, διδακτική και πολιτική του δραστηριότητα δεν αποτελούν διακριτές εκφάνσεις ενός πολυδιάστατου βίου, αλλά μορφές έκφρασης του ίδιου περιεχομένου: μιας διαλεκτικής, υλιστικής και βαθιά ανθρωποκεντρικής θεώρησης του κόσμου. Η σκέψη του Μπιτσάκη συγκροτείται ως συνεκτικό σύστημα, το οποίο συνδέει τη φιλοσοφία της φύσης με την κοινωνική θεωρία, την επιστημονική γνώση με την οντολογία και τη θεωρητική αυστηρότητα με την ηθική και πολιτική ευθύνη.
Κεντρικό σημείο αναφοράς στο έργο του αποτελεί η φιλοσοφία της φύσης, την οποία επεξεργάζεται ως διαλεκτική επιστημολογία. Αφετηρία και ταυτόχρονα εμβληματική συμβολή του Μπιτσάκη είναι η υπεράσπιση ενός μονισμού της ύλης, ο οποίος, όπως υποστηρίζει, συνιστά τη μόνη φιλοσοφική θέση συμβατή με τα δεδομένα της σύγχρονης φυσικής. Η προσέγγισή του στηρίζεται στην κριτική επανεξέταση των επιστημολογικών παραδοχών της κβαντικής και της σχετικιστικής φυσικής, καθώς και στη διάκριση μεταξύ επιστημονικών εννοιών και φιλοσοφικών κατηγοριών – διάκριση που θεωρεί καθοριστική για την αποφυγή θεωρητικών συγχύσεων.
Ο Μπιτσάκης επιμένει ότι η ύλη δεν είναι επιστημονική έννοια, αλλά φιλοσοφική κατηγορία. Οι φυσικές επιστήμες μελετούν ειδικές μορφές της ύλης και όχι την ύλη καθαυτή, ενώ η φιλοσοφία έχει ως αντικείμενό της το καθολικό και αφηρημένο. Και όμως χρησιμοποιούν τη λέξη ύλη προκειμένου να κατονομάσουν το αντικείμενο των ερευνών τους θεωρώντας ότι αναφέρονται στον ενιαίο χαρακτήρα του φυσικού κόσμου. Κατά συνέπεια το διπλό επιστημολογικό καθεστώς της ύλης λειτουργεί πρακτικά ως διαμεσολαβητικός σύνδεσμος ανάμεσα σε δύο διακριτές τρόπους γνώσης της πραγματικότητας οι οποίοι προφανώς σχετίζονται, χωρίς εν τούτοις να ταυτίζονται: την επιστημονική προσέγγιση και την φιλοσοφική προσέγγιση. Η σύγχυση αυτών των επιπέδων, ιδίως στην ερμηνεία των κβαντικών και σχετικιστικών φαινομένων, οδήγησε –κατά τον Μπιτσάκη– σε εκτεταμένες παρερμηνείες, τόσο θετικιστικού όσο και μεταφυσικού χαρακτήρα. Οι έννοιες και οι κατηγορίες δεν είναι a priori δεδομένα, αλλά ιστορικο-φιλοσοφικά δημιουργήματα, ανοιχτά ως προς το περιεχόμενο και την εξέλιξή τους, στιγμές της θεωρητικής ιδιοποίησης της ύλης.
Η κριτική του στη νευτώνεια επιστημολογία και στις απλουστευτικές ερμηνείες της ειδικής σχετικότητας δεν αποσκοπεί στην υπονόμευση της επιστημονικής γνώσης, αλλά στη φιλοσοφική της αποσαφήνιση. Η διαλεκτική λειτουργεί εδώ ως το εργαλείο που επιτρέπει τη φιλοσοφική σύλληψη της αστάθειας, της μεταβολής και της εσωτερικής αντίφασης που χαρακτηρίζουν τον μικρόκοσμο της σύγχρονης φυσικής. Τα υποατομικά σωματίδια, σε αντίθεση με τα αδρανή σώματα της κλασικής μηχανικής, δεν είναι σταθερές οντότητες, αλλά διαδικασίες σε συνεχή μετασχηματισμό, γεγονός που καθιστά αναγκαία μια διαλεκτική οντολογία. Στη σπονδυλωτή μονογραφία Οι δρόμοι της διαλεκτικής εκτίθεται η συστηματική αντίληψη για τη διαλεκτική την οποία ο Μπιτσάκης εξάγει στα χνάρια της υλιστικής αντιστροφής της εγελιανής διαλεκτικής από τον Μαρξ.
Σε αυτό το πλαίσιο, η φυσική επιστήμη αποκτά, στην υλιστική θεώρηση του Μπιτσάκη, έναν διπλό ρόλο: Αφενός, συγκεκριμενοποιεί εμπειρικά τις καθολικές αφαιρέσεις της φιλοσοφίας· αφετέρου, εντάσσεται σε ένα ευρύτερο φιλοσοφικό σύστημα που αποφεύγει τόσο την επιστημονιστική αυτάρκεια όσο και τη μεταφυσική αυθαιρεσία. Η ύλη, ως κατηγορία, αναφέρεται στο Είναι μέσω της εμπειρίας μας για το Είναι και όχι απλώς στη σχέση του Είναι με τη νόηση. Αντίστοιχα, η διαλεκτική δεν αποτελεί μόνο λογικό σχήμα, αλλά έχει οντικό αντίκρισμα, καθώς βρίσκεται σε μορφιστική σχέση με την πραγματική φύση.
Η αναφορά στον Σπινόζα και στον υλιστικό μονισμό δεν είναι τυχαία. Ο Μπιτσάκης αξιοποιεί τον σπινοζικό ορίζοντα για να αντιμετωπίσει τη δυαδική θεώρηση ψυχής και σώματος, όχι σε ατομικό ή μεταφυσικό επίπεδο, αλλά με κοινωνικούς και ιστορικούς όρους. Ψυχή και σώμα, ύλη και πνεύμα, συνιστούν διαφορετικά κατηγορήματα της ίδιας ενιαίας πραγματικότητας, με το πνεύμα να νοείται ως ιστορικά προσδιορισμένη δυνατότητα της ύλης και όχι ως αυτοτελής ουσία.
Καθοριστική είναι η διπλή οριοθέτηση του Μπιτσάκη: Αφενός απέναντι στον θετικισμό, που περιορίζει τη γνώση στο επίπεδο των εμπειρικών δεδομένων, και αφετέρου απέναντι στον δογματισμό, που μετατρέπει τη φιλοσοφία σε στατική μεταφυσική
Η φιλοσοφία της φύσης, ωστόσο, δεν αποτελεί για τον Μπιτσάκη μια απομονωμένη περιοχή θεωρητικού στοχασμού. Αντιθέτως, εντάσσεται σε μια ευρύτερη διαλεκτική οντολογία, η οποία επεκτείνεται στις βιολογικές, κοινωνικές και κοινωνιοψυχολογικές επιστήμες. Στα ύστερα έργα του επιχειρεί μια πανοραμική θεώρηση του φυσικού κόσμου, που περιλαμβάνει τη μετάβαση του ανθρώπου από φυσικό σε κοινωνικό ον, χρησιμοποιώντας τα ίδια διαλεκτικά εργαλεία. Η ενότητα φύσης και κοινωνίας δεν προκύπτει από αναγωγισμό, αλλά από τη διαλεκτική κατανόηση της ιστορικής εξέλιξης των μορφών της ύλης.
Καθοριστική είναι η διπλή οριοθέτηση του στοχασμού του Μπιτσάκη: Αφενός απέναντι στον θετικισμό, που περιορίζει τη γνώση στο επίπεδο των εμπειρικών δεδομένων, και αφετέρου απέναντι στον δογματισμό, που μετατρέπει τη φιλοσοφία σε στατική μεταφυσική. Η φιλοσοφία, για τον Μπιτσάκη, δεν είναι «υπηρέτρια των επιστημών», (ancilla scientiae), αλλά το υψηλότερο επίπεδο αφαίρεσης της ιστορικής πράξης της ανθρωπότητας και της αλληλεπίδρασής της με τη φύση. Αυτή η θέση τον διαφοροποιεί τόσο από τον δυτικό μαρξισμό, που συχνά απορρίπτει τη διαλεκτική οντολογία, όσο και από τον σοβιετικού τύπου διαλεκτικό υλισμό, τον οποίο θεωρεί δογματικό.
Το σταθερό ιδεολογικό πρόσημο της σκέψης του δεν εκφράζεται με αφορισμούς ή πολεμικές, αλλά με θεωρητική αυστηρότητα και κριτική συνέπεια. Η ακεραιότητα της διανοητικής του στάσης, η προσήλωση στην αναζήτηση της αλήθειας και η σύνδεση της γνώσης με την κοινωνική ευθύνη αποτελούν το βαθύτερο μήνυμα του έργου του. Όπως ο ίδιος υπογραμμίζει, η αναζήτηση της αλήθειας του κόσμου δεν είναι μόνο γνωστικό καθήκον, αλλά θεμέλιο εσωτερικής ελευθερίας και κίνητρο για την υπέρβαση της βαρβαρότητας του ανθρώπινου κόσμου. Σε αυτή τη συνάντηση σκέψης και πράξης, επιστήμης και κοινωνίας, ο Ευτύχης Μπιτσάκης παραμένει μια εμβληματική μορφή ελεύθερου και υπεύθυνου στοχασμού.
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν στο φύλλο 27-28 Δεκεμβρίου 2025
